Πως βρέθηκε και τι κατέγραψε στα Τρίκαλα και τα Μετέωρα το 1779 ο J.J. Boerhaave

Δείτε και άλλα θέματα στην ενότητα:
Πως βρέθηκε και τι κατέγραψε στα Τρίκαλα και τα Μετέωρα το 1779 ο J.J. Boerhaave
- Το ταξίδι του Σουηδού περιηγητή Γιάκομπ Γιόνας Μπγιέρνστολ
- Η συνάντηση στα Τρίκαλα με τον αρχιεπίσκοπο Αμβρόσιο
- Τα «χαμένα» χειρόγραφα των Μοναστηριών
- Παραπεταμένα, σκονισμένα και κατεστραμμένα από την υγρασία πατερικά και αρχαία κείμενα
- «Ένας καθολικός μοναχός από τη Ρώμη αγόρασε για ένα κομμάτι ψωμί πολλά χειρόγραφα»...



 
Οδοιπορικό στην Ελλάδα του 18ου αιώνα


Στα μέσα του 18ου αιώνα, μία νέα γενιά περιηγητών της Ευρώπης, οι οποίοι διαφοροποιούνται ως προς τους σκοπούς και τον τρόπο αντίληψης των προγενέστερων, καταφτάνουν στην Ελλάδα, στο πλαίσιο των μεγάλων και μακροχρόνιων ταξιδιών τους στις σημαντικές πόλεις - σταθμούς της Γηραιάς ηπείρου.

Μεταξύ αυτών, και ο Γιάκομπ Γιόνας Μπγιέρνστολ (Jacob Jonas Bjornstahl) ο οποίος κατά την περίπου επτάμηνη παραμονή του στην Ελλάδα, ταξίδεψε σε πολλές επαρχιακές πόλεις της και ερεύνησε συστηματικά τη ζωή της περιφέρειας, κατέγραψε τον πολιτιστικό και πνευματικό πλούτο της, αφήνοντας πίσω τους πληροφορίες πολύτιμες για τη χώρα μας, πολλές από τις οποίες άγνωστες και ανέκδοτες.


Το ταξίδι του Γιάκομπ Γιόνας Μπγιέρνστολ (Jacob Jonas Bjornstahl) ξεκινά από τη Θεσσαλία, όπου φτάνει αρχικά στο Βόλο με ένα σουηδικό καράβι από την Κωνσταντινούπολη, στις 24 Φεβρουαρίου 1770.
Ο Βόλος αποτελεί ένα από τα βασικότερα λιμάνια της Μεσογείου και η Θεσσαλία μία από τις σημαντικές, στρατιωτικά και οικονομικά, περιοχές για το Οθωμανικό κράτος.

Βασικός προορισμός του Σουηδού περιηγητή είναι τα μοναστήρια των Μετεώρων, όπου έχει ήδη αρχίσει η παρακμή τους, όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό.


Ο Μπγιέρνστολ είχε υπόψη του αναφορές περιηγητών του 1600, σύμφωνα με τις οποίες τα ταξίδια στην ελληνική ενδοχώρα είναι επικίνδυνα, καθώς ληστρικές συμμορίες Αλβανών νέμονταν την ύπαιθρο, τα χωριά και τις πόλεις. Στις σημειώσεις του αποδίδει την ισχύ και ασυδοσία των ληστρικών αυτών ομάδων στην «διοικητική υποβάθμιση» της Λάρισας, επειδή δεν είχε τοποθετηθεί πασάς.

Ωστόσο, ο ίδιος έχει εξασφαλίσει ένα φιρμάνι του Σουλτάνου, που του επέτρεπε να κινείται ελεύθερα, καθώς σύμφωνα με αυτό, οι στρατιωτικοί και πολιτικοί κυβερνήτες των περιοχών που ταξίδευε, έπρεπε να του παράσχουν κάθε δυνατή βοήθεια. Επιπλέον, ενδύθηκε την τουρκική ενδυμασία για να περνά απαρατήρητος στις μετακινήσεις του, ενώ τον συνόδευε ένας γενίτσαρος που είχε οριστεί από την Πύλη.


Ο Μπγιέρνστολ  εκτός της αρχαίας και τη νέα ελληνική γλώσσα. Έτσι, είχε την δυνατότητα να συνομιλεί απευθείας με τους ανθρώπους που συναντά στην Ελλάδα και να μελετά σημαντικά χειρόγραφα και επιγραφές που έβρισκε σε μοναστήρια, αρχαιολογικούς χώρους αλλά και σε κατοικημένες περιοχές.

Παρουσιάζει μία πολύ ενδιαφέρουσα εικόνα της Ελλάδας, και ιδιαίτερα της Θεσσαλίας, ενώ είναι ο πρώτος (μαζί με τον Άντολφ Φρέντρικ Στούρτζενμπεκερ (Adolf Fredrik Sturtzenbecker), Ευρωπαίος περιηγητής με επιστημονική κατάρτιση.

Αυτό που τους διαφοροποιεί από άλλους περιηγητές είναι ότι δεν ήθελαν να αγοράσουν ή να αποσπάσουν χειρόγραφα, αλλά να τα μελετήσουν και να καταγράψουν ό,τι θεωρούσαν ενδιαφέρον.

Και αυτό φαίνεται από τη δουλειά που έκαναν στην καταγραφή σημαντικών εγγράφων και χειρογράφων της εποχής, όπως για παράδειγμα αυτών που βρίσκονταν στα μοναστήρια των Μετεώρων. Χάρη στην εργασία τους αυτή έχουμε πληροφορίες για χειρόγραφα, που σήμερα είναι χαμένα ή κατεστραμμένα» επισημαίνει ο λέκτορας Νεοελληνικών Σπουδών του πανεπιστημίου της Λουντ κ. Σαμπατακάκης.


Στα μέσα Μαρτίου λοιπόν ο Μπγιέρνστολ φτάνει στη Λάρισα, όπου παρατηρεί την αριθμητική υπεροχή των Τούρκων και την λειτουργία 23 τζαμιών και μίας εβραϊκής συναγωγής. Στον Τίρναβο ο μητροπολίτης Μελέτιος τον εφοδιάζει με συστατικές επιστολές για την πορεία του προς τα Τρίκαλα και τα Μετέωρα.

«Υπάρχουν περίπου 20 επιστολές που γράφτηκαν από διάφορους Έλληνες μητροπολίτες ή προεστούς για τον Μπγιέρνστολ, προκειμένου να τον βοηθήσουν στο ταξίδι του και οι οποίες σύντομα θα εκδοθούν» αναφέρει ο κ. Σαμπατακάκης.

Όταν φτάνει στα Τρίκαλα
διαπιστώνει ότι, ενώ το τουρκικό στοιχείο είναι πολύ μεγαλύτερο του ελληνικού, οι Έλληνες, όντας πλουσιότεροι, έχουν την δύναμη να ορίζουν τις τουρκικές αρχές.

Γράφει χαρακτηριστικά ο Σουηδός περιηγητής: «Ο Έλληνας όταν έχει χρήματα γνωρίζει την τέχνη να φτιάχνει πολιτικά κόμματα και να αποκτά οπαδούς».

Στα Τρίκαλα είχε συνάντηση με έναν από τους πιο μορφωμένους και φωτισμένους ανθρώπους της εποχής, τον αρχιεπίσκοπο Αμβρόσιο, ο οποίος του δώρισε την «Παλαιά και Νέα Γεωγραφία» του μητροπολίτη Αθηνών Μελετίου.
Το βιβλίο αυτό που τυπώθηκε στη Βενετία, το 1729, βρίσκεται στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη της Ουψάλας.



Η μονή του Αγίου Στεφάνου

Τα «χαμένα» χειρόγραφα


Αφήνοντας τα Τρίκαλα με κατεύθυνση τα Μετέωρα, περιγράφει τις εντυπώσεις του από τις κατεστραμμένες εκκλησίες και τα τζαμιά, αλλά και τη φτώχεια των κατοίκων της επαρχίας.

Στη μονή του Αγίου Στεφάνου στα Μετέωρα αντικρίζει ένα πλήθος ανθρώπων που ζουν εκεί φοβισμένοι από την αναρχία που επικρατεί εξαιτίας των ληστρικών συμμοριών. Στη βιβλιοθήκη της μονής περιγράφει πλούσιες συλλογές χειρογράφων, οι περισσότερες από τις οποίες είναι πατερικά - εκκλησιαστικά κείμενα.


Ο σουηδός περιηγητής ενδιαφέρεται περισσότερο για τα αρχαία κείμενα, αλλά σύμφωνα με μαρτυρίες μοναχών που επικαλείται «ένας καθολικός μοναχός από τη Ρώμη αγόρασε για ένα κομμάτι ψωμί πολλά χειρόγραφα».

Η περιήγησή του στα Μετέωρα συνεχίστηκε στη μονή Βαρλαάμ όπως και στη Μονή Βυτουμά στην Καλαμπάκα. Όπου πηγαίνει περιγράφει μία αποκαρδιωτική εικόνα ως προς την κατάσταση των χειρογράφων.

Βρίσκει τόσο πατερικά όσο και αρχαία κείμενα, ωστόσο τα περιγράφει ως παραπεταμένα, σκονισμένα και κατεστραμμένα από την υγρασία.

Γράφει σε κάποιο σημείο του ημερολογίου του την άποψη που του μεταφέρουν οι μοναχοί, "Τι να τα κάνουν τα χειρόγραφα αφού είχαν τόσα πολλά βιβλία και μάλιστα τυπωμένα", αναφέρει ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Λουντ.

«Ο Μπγιέρνστολ αφιερώνει πολύ χρόνο και υπομονή στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών για να αντιγράψει όσα θεωρεί ενδιαφέροντα. Η εργασία του αυτή έχει αφήσει πίσω του πολύ χρήσιμες πληροφορίες, που πραγματικά αποτελούν ένα ξεχωριστό αντικείμενο μεγάλης μελέτης» σχολιάζει ο καθηγητής.

Παράδειγμα, ένα σημαντικό χειρόγραφο με τίτλο «Ιώσηπου, περί αλώσεως. Λόγοι Δ», το οποίο εντοπίζει στη Μονή Βαρλαάμ, μαζί με αποσπάσματα από έργα του Ησίοδου και του Σοφοκλή, με σχόλια στο περιθώριο.
Ο Σουηδός περιηγητής χρονολογεί το χειρόγραφο στον 14ο αιώνα και καταγράφει τα σχόλια που βρίσκει.

Σύμφωνα με τον κ. Σαμπατακάκη,
για τα χειρόγραφα αυτά και πολλά ακόμη, μετέπειτα ερευνητές και περιηγητές επισκέπτονταν τα μοναστήρια προκειμένου να τα μελετήσουν ή να τα αγοράσουν. Είναι χαρακτηριστική, αναφέρει ο κ. Σαμπατακάκης, η επίσκεψη του Άγγλου περιηγητή Κάρζον (Curzon), το 1834, στα Μετέωρα για να εντοπίσει χειρόγραφα με κείμενα του Ησίοδου και του Σοφοκλή, που είχε αναφέρει ο Μπγιέρνστολ, χωρίς ωστόσο να τα βρει ποτέ.




Πως βρέθηκε και τι κατέγραψε στα Τρίκαλα ο J.J. Boerhaave

Η συνάντηση με τον μητροπολίτη Αμβρόσιο

(Του Δ. Αποστολόπουλου στον "Ερανιστή")


Ο ΤΡΙΚΚΗΣ ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ όταν συνάντησε τo 1779 στα Τρίκαλα τον Jacob Jonas Bjornstahl του μίλησε για τον Newton, τον Wolff, τον Boerhaave και για "άλλους".

Μολονότι η αναφορά του Σουηδού περιηγητή είναι ρητή και η πληροφορία που δίνει για τήν ενημερότητα του Τρίκκης Αμβρόσιου σε επιστημονικά ζητήματα τής εποχής του αναφέρεται άπό σχεδόν όλους όσοι έχουν ασχοληθεί με το ταξίδι του Bjornstahl στή Θεσσαλία, δεν έχει διατυπωθεί, όσο γνωρίζω, κάποια υπόθεση για τον πιθανό δίαυλο τής πληροφόρησης του Αμβρόσιου στα θέματα αυτά.

Με άλλα λόγια στο εύλογο ερώτημα: από ποια πηγή γνώριζε ο επίσκοπος Τρίκκης τόν διάσημo Άγγλο μαθηματικό και φυσικό, τόν Isaak Newton, τον Γερμανό φιλόσοφο και μαθηματικό, τόν Christian Wolff και κυρίως τον Ολλανδό ιατρό και χημικό Hermann Boerhaave — για να μείνουμε στα ονόματα τα όποια ρητά αναφέρει στή μαρτυρία του ο Σουηδός περιηγητής—, δεν έχει δοθεί απάντηση.


Θυμίζω εδώ τή σχετική μαρτυρία του Bjornstahl δίνοντας το πανομοιότυπο της σελίδας άπό τήν πρώτη έκδοση του έργου του στα σουηδικά στην όποια αφηγείται τα της συνομιλίας του με τόν ορθόδοξο αρχιερέα θυμίζω τόν τρόπο με τόν οποίο η μαρτυρία του έγινε γνωστή στό ελληνικό κοινό και διατυπώνω τήν υπόθεση μου για τό πώς ο Αμβρόσιος μπορούσε να είναι ενημερωμένος για όλα αυτά τα διάσημα ονόματα τής ευρωπαϊκής επιστήμης.


Γεννημένος σε μια περιοχή κοντά στή Στοκχόλμη τό 1731, ο Bjornstahl ταξίδεψε σε όλη σχεδόν τήν Ευρώπη (Γαλλία, Ιταλία, Ελβετία, Γερμανία, Ολλανδία και Αγγλία) και στή συνέχεια θέλησε να εμπλουτίσει τις ταξιδιωτικές του εμπειρίες επισκεπτόμενος τήν Τουρκία και τήν Ελλάδα — "Turkiet, och Grekeland", όπως αναφέρονται στό σχετικό τμήμα του έργου του. Πέθανε στή Θεσσαλονίκη τό 1781.


Τα ταξιδιωτικά του απομνημονεύματα με τόν τίτλο (Resa) (Ταξίδι), δημοσιεύτηκαν μετά τό θάνατο του συγγραφέα σε εξι τόμους, 1 άπό τό 1780 ως τό 1784, στη Στοκχόλμη.
Τα σχετικά με τήν περιήγηση του στή Θεσσαλία τό 1779, πού είχαν δημοσιευτεί στον πέμπτο τόμο της έκδοσης του έργου στα σουηδικά, μεταφρασμένα στα ελληνικά άπο τον Αντώνη Μυστακίδη εκδόθηκαν το 1979 στη Θεσσαλονίκη με τον τίτλο Bjornsuhl, Το οδοιπορικό της Θεσσαλίας 1779.
Στο δημοσίευμα ο μεταφραστής εμφανίζεται με το ψευδώνυμο «Μεσεβρινός».2

Αναφορές για τον Bjornstahl στην ελληνική βιβλιογραφία υπήρχαν άπό τις αρχές του 20ου αιώνα σέ δημοσιεύματα του Νίκου Βέη,3 ωστόσο ό Σουηδός περιηγητής έγινε ευρύτερα γνωστός από τό άρθρο του Christian Callmer, πού, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Ι. Θ. Κακριδή, δημοσιεύτηκε τό 1953 στή Νέα Έστία 4 και αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Μακεδονικά.5

Στή συνέχεια ό Αντώνης Μυστακίδης άρχισε να δημοσιεύει σέ περιοδικά τμήματα άπό τή μετάφραση του «Οδοιπορικού της Θεσσαλίας», πού θα δει ολοκληρωμένη τό φως της δημοσιότητας, όπως είδαμε, τό 1979 στο περιοδικό "Καινούργια εποχή" δημοσίευσε ενα τμήμα της τό 1962 6 και ενα άλλο τό 1976 στή βραχύβια περιοδική έκδοση "Κείμενα του Βόλου".7



1. Το δημοσίευμα αποτέλεσε το έκτο στή σειρά «Έλληνοσκανδιναβική Βιβλιοθήκη».
Έχω την τύχη να εχω στα χέρια μου, άπό τή φιλική προσφορά του Φάνη Ι.Κακριδή, τό αντίτυπο πού ό μεταφραστής δώρισε στον Ι. Θ. Κακριδή τον Φεβρουάριο του 1980 με μια θερμή αφιέρωση.

2. Βλ. Κυριάκος Ντελόπουλος, Νεοελληνικοί φιλολογικοί φευδώνυμα, 'Αθήνα 1969, σ. 53 και σ. 105 [= 32005, σ. 82 και 302].

3. Βλ. τις αναφορές στον Σουηδό περιηγητή του Νίκου Βέη στή μελέτη του Αριστοτέλη Κ. Σταυρόπουλου "Οι περιηγήσεις στή Θεσσαλία των Σουηδών" J. J. Bjornstahl (1779) και Α. F. Sturtzenbecker (1784).
Αυτόγραφα τους σέ κώδικες μοναστηριών και χρονολογικά σημειώματα της εποχής.
Προεκτάσεις πάνω σέ προβλήματα μελέτης του περιηγητισμου στον ελληνικό χώρο, Δελτίο της 'Ιστορικής και Εθνολογικής
Εταιρείας25 (1982), 431-433.


4. Christian Callmer, "Ό Σουηδός άνατολιστής Bjornstaahl και το ταξίδι του στή Θεσσαλία στα 1779", Νέα Εστία 54 (1953), τχ. 629, 1305-1312.

5. Στον τόμο 3 (1954), 103-115 με κάποιες αλλαγές στον τίτλο του άρθρου (Ό Σουηδός ανατολιστής Jacob Jonas Bjoernstaahl και τό ταξίδι του στή Θεσσαλονίκη και στή Μακεδονία —αντί στή Θεσσαλία— στα 1779) και ανάτυπο μέ δική του σελιδα ρίθμηση. 'Ένα μικρό τμήμα του αναδημοσιεύτηκε και στις τελευταίες σελίδες (138-140) τής μετάφρασης στα ελληνικά του 'Οδοιπορικού του Bjornstahl (για τό δημοσίευμα βλ. αμέσως πιό κάτω στό κείμενο).

6. «Σουηδία. Γράμμα άπό τό Βόλο, 1779 του Jacob Jonas Bjornstahl», Καινούργια 'Εποχή 7, τχ. 26 (1962), 241-250' τό τμήμα αυτό αντιστοιχεί στις σελίδες 33-44 του βιβλίου.

7.
J. J. Bjornstahl. Όδοιπορικό άπό τή Λάρισα στα Τέμπη, 10-27 'Ιουνίου 1779, Κείμενα του Βόλου τχ. 1 (1976), 7-13* τό τμήμα αυτό αντιστοιχεί στις σελίδες 120-137 του βιβλίου.



Στο μεταξύ, το 1973, ό Κυριάκος Σιμόπουλος είχε αναφερθεί και αυτός, στον δεύτερο τόμο του έργου του "Ξένοι ταξιδιώτες στην Έλλάδα"  στο ελληνικό ταξίδι, του Bjornstahl.8
Στο θέμα της περιήγησης του στη Θεσσαλία θα επανέλθει με νέα στοιχεία ό Αριστοτέλης Σταυρόπουλος με άρθρο του δημοσιευμένο τό 1982 στό Δελτίο της Ιστορικής και 'Εθνολογικής Εταιρείας.9


Τον Μάρτιο λοιπόν του 1779, ο ελληνομαθής Σουηδός περιηγητής έφτασε στα Τρίκαλα και θεώρησε σκόπιμο να επισκεφτεί τόν τοπικό αρχιερέα, τον επίσχοπο Τρίκκης.

Με δέχτηκε με μεγάλη ευγένεια, δηλώνει ό Bjornstahl και συνεχίζει: ή συζήτηση μας πέρασε αμέσως σε θέματα παιδείας και στον ιεράρχη φάνηκε αρκετά παράξενο οτι στον μακρινό Βορρά μαθαίνουμε τα ελληνικά.

Του φάνηκε τόσο παράδοξο που μιλούσα ελληνικά, όσο απροσδόκητο ήταν και για μένα, άκούοντας ιεράρχη στην Ελλάδα να μιλά για τόν Ισαάκ Νέφτωνα — έτσι πρόφερε στα ελληνικά ο μητροπολίτης το όνομα του Newton .10

Ο Αμβρόσιος όμως του μίλησε και για τόν Γερμανό φιλόσοφο και μαθηματικό Χριστιανό Βόλφ (Wolff) αλλά και για τόν Ολλανδό ιατρό και χημικό Χέρμαν Μπουρχάβε (Boerhaave) «και [για] άλλους», σημειώνει ό Bjornstahl, και συνεχίζει: «του υπέδειξα να προσθέσει στα μεγάλα αυτά ονόματα και του φόν Λιννέ» 11 πρόκειται βέβαια γιά τόν σύγχρονο τους διάσημο Σουηδό βοτανολόγο Cari von Linne — ή Linneus στή λατινική εκφορά του ονόματος του — που γεννήθηκε τό 1707 και πέθανε ενα χρόνο πριν από τή συνάντηση στα Τρίκαλα των δύο ανδρών, τό 1778.


Το πανομοιότυπο
πού ακολουθεί αποδίδει τή σελίδα 98 του πέμπτου τόμου των ταξιδιωτικών απομνημονευμάτων του Bjornstahl στά σουηδικά —είναι ή έκδοση πού χρησιμοποίησε ό Μυστακίδης για να αποδώσει στά ελληνικά και το ονόμασε «Το οδοιπορικό της Θεσσαλίας».

Στις τελευταίες γραμμές της σελίδας αναφέρονται και τα ονόματα του Newton, του Wolff και του Boerhaave τα οποια, κατά τη μαρτυρία του Bjornstahl, του τα ανέφερε ο Τρίκκης Αμβρόσιος στή συνομιλία τους.11


8. Αθήνα 1973, σ. 426-438.
9. "Οι περιηγήσεις στή Θεσσαλία...", σ. 427-459.
10. Χρησιμοποιώ τή μετάφραση του 'Αντώνη Μυστακίδη.
11. Στή σουηδική έκδοση τα σχετικά στή σ. 98 του πέμπτου τόμου (βλ. τό πανομοιότυπο της στην επόμενη σελίδα) και σ. 67 της ελληνικής μετάφρασης* βλ. πιο κάτω στό κείμενο κάποιες παρατηρήσεις για τόν τρόπο με τόν οποίο ό 'Έλληνας μεταφραστής απέδωσε στά ελληνικά τό όνομα του Newton, πού ό 'Αμβρόσιος τόν ονόμαζε "Νεύτωνα".



93 J- J. BJORNSTAHLS RESA; DEUS.

landet igenom fina .genningar;. hyarmedelft de til* och .affatta de turkiike ' ^Ccax elici; Hofdingarne, Den konftige Greken forftar altid at formera [ig partier 3 halft nar han har penningar. Grekeme fa dock icke bruka vapen; de toras ej ga ut pa gatan med annat vapen , an en Uten knif j dj Turkarne daremot^ aga frihet at nyttja alla flags gevar.

I Staden aro ock Judar; men ft och faltige y faat de icke ^en gang hafva nagon Kabbin han Naftan inga Franker ,,aro har boiafte. t Jag traffade endaft en; nemligen en Fraiilk Medicus eller Apothekare., hemma ifran Provence^ henamd Mazon^ hvilken viftatshar 2 a 3arocfc har fatt fig ned Mr., ehuru han for ingen del var.nogd med orten- Denne Man agde vackrc infigter och vif ade mig mangfaldig fioflighet Desutom var har en Grekifk Medicus ifran Morea, benamd Earozzi^ lbm pa visft iatt kunde anfes faCom half Franko emedan han .fiuterai i Venedig*.

Trikkala ar en pfund plats r b^de1 i, anfeende til luften 7 vatnet och fodan -y daraf nodgas de flette Jnvanare om fommaren- utflyttq, pi landet, omde yilja undga fjukdomar.• jag befoktc genaft Arke-Biikopen af Trikkaia/- Prelaten lefde val inftangd for ah&anna radflans - Ikul j - men emotipg dock mit befok-^ och det med al ho.ilighe tt\Difcourfen; foli ^ naturligt. vis'ftraxt pa iarda faker, och forekom detIEIans Hogyordjghet nogua* derlvgt, i u r a man CorJlar /Grbjkdlkst; langft bort i ^Ojden- Han; agde, eljefi bide Bibliothek och kunfbaper,Sa.bp£ynnerligir,det forekom honora at.hora mig jtala Grekifka, likafa ovantat blef det afven for g^ig«, at af en Pf etat i Grekland Aora talas om. Ijaac Nef ton y fa ; kaliade- han. Neu); f » j om 'Wuif7 :om Jio£rhaaye\ ^ m . Jag Iarde honom



Ας σημειωθεί πάντως πώς ο Αμβρόσιος δεν πρέπει να ονόμασε τον Newton «Νέφτωνα», όπως ο δημοτικιστικός ζήλος του Μυστακίδη το απέδωσε στα ελληνικά, άλλα πιθανότατα "Νεύτων".
Ο Σουηδός ακροατής του έγραψε βέβαια τή λέξη με το γράμμα f "Nefton" άλλα θεωρώ πώς αν ο Αμβρόσιος έγραφε τή λέξη θα χρησιμοποιούσε τή δίφθογγο ευ.

Για τον τρόπο άλλωστε που ο Αμβρόσιος χρησιμοποιούσε — και έγραφε — τήν ελληνική γλώσσα τήν εποχή πού συναντήθηκε με τον Σουηδό περιηγητή διαθέτουμε ενα ισχυρό τεκμήριο: την ιδιόγραφη αφιέρωση του στο αντίτυπο της Παλαιάς και Νέας Γεωγραφίας του Μελετίου πού δώρισε το 1779 στον Bjornstahl. Στό αντίτυπο πού σώζεται ώς σήμερα στή Βιβλιοθήκη
του Πανεπιστημίου της Ουψάλας διαβάζουμε:12

«Αιτήσει του περιηγητού κυρίου Ιακώβου Σβέτζου δεδώρηται τή αυτού φιλομάθεια ή παρούσα βίβλος παρά του επισκόπου Τρίκκης Αμβροσίου, όπως εχη και εν τή βίβλω ταύτη άμυδρώς καθοράν, όσα πρότερον αύτοίς ομμασιν άκριβέστερον έθεάσατο, εν τω διέρχεσθαι τήν γήν δωδεκαετίαν όλην: 1779: μαρτ: 22:»

Στον Σουηδό περιηγητή προκάλεσε μεγάλη εντύπωση τό γεγονός πώς ένας Έλληνας ιερωμένος, ο οποίος μάλιστα ζούσε στα τουρκοκρατούμενα Τρίκαλα, γνώριζε τα τρία αυτά διάσημα ονόματα τής ευρωπαϊκής επιστήμης.

Δεν προκαλεί βέβαια σήμερα τήν ίδια εντύπωση, καθώς γνωρίζουμε πώς στα 1779 το όνομα του Νεύτωνα και του Βόλφ δεν ήταν ονόματα άγνωστα σε ενα λόγιο κοινό.

Την περιέργεια μας προκαλεί τό γεγονός ότι ο Αμβρόσιος, για τον οποίο δεν γνωρίζουμε τις σπουδές πού έκανε και τό περιβάλλον μέσα στό οποίο συγκροτήθηκε ή πνευματική του προσωπικότητα, 13 ανέφερε εκτός άπό τα δύο αυτά ονόματα και εκείνο του Ολλανδού Hermann Boerhaave.

Ποιος ήταν άραγε ό δίαυλος τής πληροφόρησης του;
Τα ακόλουθα στοιχεία με οδηγούν στην υπόθεση πώς ό Νικόλαος Ζερζούλης ήταν πιθανόν εκείνος πού τον είχε ενημερώσει.
Ό Αμβρόσιος, πριν εκλεγεί τό 1764 επίσκοπος Τρίκκης, ήταν πρωτοσύγγελος του μητροπολίτη Λαρίσης, ό οποίος όμως έδρευε τότε στα Τρίκαλα, την Τρίκκη.

Στή σχολή της πόλης αυτής ό Νικόλαος Ζερζούλης δίδαξε «υπέρ τα 12 ετη», δηλαδή στό διάστημα από τό 1735/1736 ca. ώς το 1748, και ενδεχομένως ο  Αμβρόσιος υπήρξε μαθητής του.

Η σχέση πού θα αναπτύχθηκε μεταξύ δασκάλου και μαθητή είναι πιθανό να συντηρήθηκε και μετά τήν αποχώρηση του Ζερζούλη άπό τήν Τρίκκη, καθώς τα πνευματικά ενδιαφέροντα του Αμβρόσιου παρέμειναν ζωντανά πολλά χρόνια μετά την αποφοίτηση του και την άνοδό του στον αρχιερατικό βαθμό.


12. Βλ. Christian Callmer, «Ό Σουηδός άνατολιστής...», Νέα Εστία 54 (1953),τχ. 629, σ. 1307 [= Μακεδόνικα, σ. 107].

13. Βλ. το αμήχανο βιογραφικό σημείωμα πού του αφιερώνει ό Παναγιώτης Άραβαντινός, Βιογραφική Συλλογή λογίων της Τουρκοκρατίας, 'Ιωάννινα 1960, σ. 7.


Την εκτίμηση αύτη μας την επιτρέπει η επιστολή πού στέλνει στον Ιωάννη Πέζαρο, διακεκριμένο δάσκαλο στον Τύρναβο, τόν Αύγουστο του 1786 —έπτα χρόνια ύστερα από τη συνάντηση του με τόν Σουηδό περιηγητή— παρακαλώντας τον να του «εξήγηση τόν 182 παράγραφον εν τω περί αναλογιών του μαθηματικού του κύρ Εύγεν(ίου) και τόν 186 και 187 αυτόθι».14

'Όπως είναι γνωστό άπό τήν πρόσφατη έρευνα του Κώστα Πετσιού, ο Ζερζούλης απέδωσε στα ελληνικά, με μακρά σχόλια, το δίτομο έργο του Peter van Musschenbroek, Elementa Physicae. Χρησιμοποίησε τήν έκδοση του έργου στή Νάπολι το 1745 και ή μετάφραση του θα πρέπει να εκπονήθηκε πριν άπό το 1760.

Στό έργο κυριαρχεί βέβαια ό Νεύτων και ή θεωρία του άλλα στα σχόλια του Ζερζούλη περνούν τα ονόματα και τού Βόλφ, και τού Μπουρχάβε και άλλων.15

Γιατί να μην ευσταθεί ή υπόθεση πού θέσαμε: ό δάσκαλος του, με τόν οποίο ασφαλώς θα διατηρούσε επιστολικές σχέσεις, να ενημέρωνε τόν φλεγόμενο πνευματικά μαθητή του για τα νεότερα της ευρωπαϊκής επιστήμης;

Πιστεύω, πάντως, ότι η μαρτυρία τού Bjornstahl για τόν Αμβρόσιο πρέπει να προκαλέσει τό ενδιαφέρον τών ιστορικών τόσο τών ιδεών όσο και τών επιστημών για περαιτέρω έρευνες και χρήσιμους συσχετισμούς.16

Δ. Γ. ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟYΛΟΣ

14. Ή επιστολή σώζεται στο Αρχείο Τυρνάβου πού απόκειται στην Εθνική Βιβλιοθήκη.

Το κείμενο της επιστολής έχει δημοσιεύσει ό Μιχ. Θ. Λαφαζάνης, «Πέντε ανέκδοτες επιστολές επισκόπων προς τον Ι. Πέζαρο του Τυρνάβου (1783-1786)».
Ή Λάρισα και ή περιοχή της από τήν αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Πρακτικά Συνεδρίου, Λάρισα 1997, σ. 117.
Ό αναφερόμενος στην επιστολή Ευγένιος είναι βέβαια ό Ευγένιος Βούλγαρης και το ((Μαθηματικόν» του είναι ή μετάφραση έργου του J.-A. Segner πού δημοσίευσε στή Λιψία τό 1767 με τόν τίτλο Τών μαθηματικών στοιχείων αί πραγματείαι αί άρχοειθέσταται (βλ. Emile Legrand, Bibliographie Hellenique... XVIIIe siecle, τ. 2, Παρίσι 1928, άρ. 668, σ. 69).
Οι απορίες του 'Αμβρόσιου αφορούν όσα δημοσιεύονται στις σ. 97-98 και 99 της έντυπης έκδοσης.



15. Βλ. τα σχετικά στην πρόσφατη μελέτη του Κ. Θ. Πετσιού, «Νικόλαος Ζερζούλης (ca. 1710-1773) και Petrus van Mussechenbroek (1692-1761). Νέα στοιχεία»,
Ό Ερανιστής23 (2001), 55-96· ιδίως σ. 62-63, 69.

16. Για παράδειγμα τό όνομα του Boerhaave αναφέρεται και στο έργο του Ευγένιου Βούλγαρη, Τα άρεσκοντα τοις φιλοσόφοις.
Τό έργο τήν εποχή πού μάς ενδιαφέρει δεν είχε τυπωθεί —θα εκδοθεί στή Βιέννη τό 1805— άλλα μπορούν να αναζητηθούν στοιχεία άπό τή χειρόγραφη παράδοση του. Στην έντυπη μορφή ή αναφορά στον Boerhaave βρίσκεται στις σ. 194, 284, 299 σημ. 2 κ.ά.


΄





Βιογραφικά


Ο Jakob Jonas Bjornstahl (Μπγιέρνστολ)


Γεννήθηκε 23 Ιαν. του 1731, στο Rotarbo της Σουηδίας ένα χωριό έξω από τη Στοκχόλμη και πέθανε 11 Ιουλίου 1779 στη Θεσσαλονίκη.
Σπούδασε αρχαία ελληνικά και ανατολικές γλώσσες στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλας.

Ήταν οριενταλιστής και φιλόλογος Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Lund.



Christian Wolff - (Χριστιανός Βόλφ)


24 January 1679 – 9 April 1754)
Γερμανός φιλόσοφος και μαθηματικός
 


Herman Boerhaave (1668–1738)

Ολλανδός ιατρός και χημικός

  Κράτα το

 

 

Επιστροφή