Ο άμβωνας της Καλαμπάκας

Δείτε και άλλα θέματα στην ενότητα:
Καλαμπάκα, Θεσσαλία. Εσωτερικό της Μητρόπολης από τα δυτικά προς ανατολικά με τον άμβωνα στο μέσον. Φωτογραφία του Carl Siele, 1910. Εκτέθηκε στη Διεθνή Έκθεση της Ρώμης του 1911.

Ματιές "σε Βυζαντινά μνημεία"
Άρθρο του Αρχιμ. Γεώργιου Π. Στέφα *
ΠΡΩΤΟΣΥΓΚΕΛΛΟΥ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΤΑΓΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΩΝ








Καλαμπάκα, Θεσσαλία. Εσωτερικό της Μητρόπολης από τα δυτικά προς ανατολικά με τον άμβωνα στο μέσον. Φωτογραφία του Carl Siele, 1910.
Εκτέθηκε στη Διεθνή Έκθεση της Ρώμης του
1911.


Ο Άμβωνας.

Η Καλαμπάκα, η δεύτερη Επαρχία του Νομού Τρικάλων, είναι κατάσπαρτη από πολύ αξιόλογα µνηµεία. Σε αριθμό την πρώτη θέση κατέχουν τα βυζαντινά και µεταβυζαντινά.

Ένας αριθµός εξαίρετων μνημείων κοσμεί τη μοναδική στο είδος της Αγία Λιθόπολη των Μετεώρων. Άλλο --επίσης σηµαντικό αριθμό-- συναντάμε σε άλλες περιοχές της επαρχίας.

Τα μνημεία αυτά έχουν όλα τα ενδιαφέροντά τους, όπως και την αρχαιολογική αξία τους. Το βαθµό της αξίας τους επηρεάζουν η ιστορία και η τέχνη του καθενός, αλλά και επί μέρους αντικείμενα και λοιπά στοιχεία. Κατά διαστήματα από διαφόρους ειδικούς γίνονται έρευνες, μελέτες η επιστημονικές εργασίες και παρατηρήσεις.

Παράλληλα τα επισκέπτονται πολλοί προσκυνητές και επισκέπτες ή όσοι άλλοι αναζητούν να γνωρίσουν και θαυµάσουν τα έργα και το πνεύµα τους, που είναι καρπός κόπων ανθρώπων, οι οποίοι µε την εργασία η τα βιώματά τους θέλησαν να επιτύχουν και δημιουργήσουν κάτι σπουδαίο και ενδιαφέρον όχι µόνο για τον εαυτό τους αλλά και γενικότερα.



Ένα σπουδαιότατο έργο βυζαντινής τέχνης υψώνεται επιβλητικό και μεγαλοπρεπέστατο στο επάνω και βόρειο τμήμα της πόλεως Καλαμπάκας, κάτω ακριβώς από θεόρατους μετεωρίτικους βράχους.

Πρόκειται για τον αρχαίο Ιερό Ναό τῆς Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Χρονολογικά τοποθετείται στον ΙΑ αι., χωρίς να αποκλείεται και άλλη χρονολογία.

Το θέµα µας δεν αναφέρεται στο κτίσμα του Ἱερού αυτού Ναού, αλλά σ᾿ ένα κατασκεύασμα, το οποίο είναι θαυμάσιο και καταλαμβάνει κεντρική θέση στον εσωτερικό του χώρο.

Το αντικείµενο αυτό είναι σπάνιο στο είδος του και αυξάνει τη σπουδαιότητα και την αρχαιολογική αξία του αρχαίου αυτού μνημείου.

Πρόκειται για τον Άµβωνα, ο οποίος δεσπόζει στον εσωτερικό κεντρικό χώρο του Ι. Ναού.

Έχει διαπιστωθεί μάλιστα ότι οι περισσότεροι ευλαβείς προσκυνηταί, όπως και οι τουρίστες, µεταβαίνουν στον Ἱερό αυτό Ναό της Παναγίας της Καλαμπάκας από ιδιαίτερο ενδιαφέρον να ιδούν τον ωραιότατο Άμβωνά του


1. Τι είναι ο Άμβωνας (γενικά)

Για όσους δεν γνωρίζουν, μπορούμε να σημειώσουμε ότι ο άμβωνας είναι ένα είδος μικρής εξέδρας. Η λέξη προέρχεται απὀ το ρήμα αναβαίνῳ και στον εκκλησιαστικό χώρο σηµαίνει το υπερυψωμένο βήμα, που τοποθετείται σε κάποιο σηµείο του κυρίως Ναού, Από το βήμα αυτό διαβάζεται το ιερό Ευαγγέλιο της Θείας
Λειτουργίας (κυρίως από τον Διάκονο), εκφωνείται από τον Ιεροκήρυκα ο Λόγος του Θεού ή απαγγέλλονται επίσημοι Εγκύκλιοι και Διατάγματα, που αφορούν εκκλησιαστικά θέµατα

Αξίζει να προστεθεί ότι ο άμβωνας για ένα χρονικό διάστηµα --στα παλιότερα χρόνια-- φιλοξένησε τους Ιεροψάλτες του Ναού.

Τον άµβωνα ετίµησαν ακόµη µεγάλες μορφές Πατέρων και Ἱεραρχών της εκκλησίας, όπως ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος κ.ά.

 Από τη θέση του εκφώνησαν τους υπέροχους και αιωνίου κύρους λόγους τους.
Το ιερό αυτό αντικείµενο του ναού χρησιμοποίησαν ακόµη και υψηλά πρόσωπα σε διάφορες ειδικές τελετές, Στον εξώστη του ανέβηκαν αυτοκράτορες, όταν γινόταν η χρίση, η στέψη και επίσηµη ανακήρυξή τους, Στον ίδιο αυτό χώρο έγινε και η τελετή της υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, δηλαδή του ιερού Ξύλου επάνω στο οποίο κρεµάσθηκε και σταυρώθηκε το άχραντο Σώµα του Θεανθρώπου Κυρίου µας, όταν ανακτήθηκε µετά την αρπαγή του από τους Πέρσες.

α) Η µορφή του
Ο άµβωνας δεν έχει παντού την ίδια µορφή. Από την πρώτη εμφάνισή του µέχρι σήµερα παρουσιάζει συνεχή εξέλιξη, για την οποία ρυθμιστικό ρόλο είχαν οι συνθήκες των Ι. Ναών (μικροί, μεγάλοι, χαμηλοί κλπ.), η εποχιακή κατάσταση της Εκκλησίας (πρώτα της χρόνια, διωγμοί, επισημοποίησή της κλπ.), αλλά και η τέχνη, από την εποχή βέβαια που μπόρεσε να δώσει το «παρόν» και να κινηθεί και αναπτυχθεί ελεύθερα στους Ι. Ναούς και στα αντικείμενα πού τούς κοσμούν. Έτσι στα πρώτα χρόνια της Χριστιανικής Εκκλησίας έχουμε πρόχειρους, μικρούς και απλούστατους άμβωνες. Από τον Δ αι. μ.Χ., έπειτα από την αναγνώριση και ελευθερία του Χριστιανισμού, αρχίζει η διαφοροποίηση και του άμβωνα όσον αφορά τις διαστάσεις και εν γένει τη μορφή του.


Κατόπιν, όταν τα χριστιανικά κτίσματα μπήκαν στα «κανάλια» της τέχνης, εμφανίζονται οι ποικίλες εναλλαγές των κομψοτεχνημάτων του.

 Για την κατασκευή τον άμβωνα χρησιμοποιήθηκαν --κατά τις τοπικές συνθήκες και δυνατότητες- το ξύλο σε κάθε είδος και ποιότητα, η πέτρα και το μάρμαρο σε όλες τις ποικιλίες τους. Η δραστηριοποίηση αυτή για τον άμβωνα έφθασε στην ποικιλία των μορφών και των σχημάτων του. Μπορεί ο άμβωνας να ξεκίνησε από ένα απλούστατο σκαλί, κατέληξε όμως σε ολόκληρο συγκρότημα όγκου με σχήμα κυκλοτερές, τετράγωνο ή πολύγωνο, επίμηκες κλπ.

Η εξέλιξη αυτή επηρέασε εξ ίσου τη βάση και το επάνω μέρος του, το οποίο σε ορισμένους καλύπτεται με κάποιο στέγαστρο, το λεγόμενο κουβούκλιο.


2. Ο άμβωνας της Καλαμπάκας  


Η θέση και η ιδιομορφία του ιερού άμβωνα του Ι. Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Καλαμπάκας τον κατέστησαν γνωστό και ονομαστό όχι μόνο στον ελλαδικό χώρο αλλά «στα πέρατα της οικουμένης».

Πολλοί τον ονομάζουν «ο άμβωνας της Καλαμπάκας», επειδή είναι ιδιότυπος και μοναδικός στο είδος, που σώζεται στη Χώρα μας.

α) Η κατασκευή του άμβωνας της Καλαμπάκας είναι κατασκευασμένος από μάρμαρο και πέτρα. 'Έχει κάποια ομοιότητα με εκείνον, που άλλοτε στόλιζε το μεγαλοπρεπέστατο Ναό της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, ο οποίος σήμερα δε σώζεται.



Ο άμβωνάς μας δεν είναι ο αρχικός - παλαιοχριστιανικός, δηλαδή ο πρωτοκατασκευασμένος. Εκείνος με το πέρασμα του χρόνου γνώρισε φθορές και καταστροφές. Ο σημερινός έχει βέβαια τη μορφή του και πολλά υλικά του, είναι όμως ανακατασκενασμένος.

Για το σημερινό άμβωνα έχουμε πληροφορίες από μία επιγραφή, η οποία υπήρχε στην εσωτερική δυτική πλευρά του, στη βάση της πυραμίδας τον κουβουκλίου.

Έγραφε συγκεκριμένα: «Ο ΠΑΡΩΝ ΑΜΒΩΝ ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΔΕΣΠΟΙΝΗΣ ΗΜΩΝ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΑΙ ΑΕΙ-ΠΑΡΘΕΝΟΥ ΜΑΡΙΑΣ ΙΣΤΟΡΗΘΗ ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΚΑΙ ΕΞΟΔΩΝ ΤΟΥ ΘΕΟΦΙΛΕΣΤΑΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΩΤΑΤΗΣ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΣΤΑΓΩΝ ΚΥΡ ΔΑΝΙΗΛ... ΙΣΤΟΡΗΘΗ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΚΥΡ. ΙΩΑΝΝΙΚΙΟΥ ΟΜΟΥ ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΑΥΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΝ ΤΩ ΖΡΜΘ» (1669) .

Η επιγραφή δε σώζεται σήμερα. Καταστράφηκε μάλλον μετά τα μέσα του αιώνα μας. Ο άμβωνάς μας είναι τοποθετημένος στα κέντρο του Ιερού Ναού, στο μεσαίο κλίτος και σε μικρή απόσταση από την Ωραία Πύλη, αμέσως μετά το σολέα.


Τον τοποθέτησαν εκεί στα παλιότερα χρόνια. Σήμερα οι άμβωνες έχουν μετακινηθεί αριστερά του σολέα και απέναντι περίπου από το δεσποτικό Θρόνο.

Τη μετακίνησή τον επέβαλαν: α) Η εξέλιξη των τύπων και ρυθμών των Ι. Ναών β) Οι συγκεκριμένες συνθήκες του χώρου τους. γ) Οι αυξανόμενες διαστάσεις του άμβωνα και δ) λόγοι εξυπηρετήσεως κατά την ώρα της λατρείας.

Ο κύριος χώρος τον άμβωνα,
ο εξώστης, στον οποίο στέκονται για την αποστολή τους οι ανερχόμενοι, είναι υπερυψωμένος περίπου στο 1.50 του μ. και στηρίζεται σε δύο στρογγυλούς κίονες και σε τέσσερις μακρόστενες μετρίου πάχους κολόνες, οι οποίες τον «δένουν» με τις δύο σκάλες του. Στηρίζεται επίσης και σε τέσσερις λοξούς δοκούς, οι οποίοι καλύπτουν τα δύο τοιχώματα κάθε σκάλας.

 Οι δύο σκάλες τον άμβωνα είναι αντίθετες. Η μία βλέπει στην ανατολή και η άλλη στη δύση . Αποτελούνται από επτά σκαλοπάτια η καθεμιά. Οι περισσότεροι άμβωνες έχουν μόνο μία σκάλα για την άνοδο στον κύριο χώρο τους και την κάθοδο. Ο άμβωνάς μας ανήκει, θα λέγαμε, στις εξαιρέσεις.

Οι δύο σκάλες του κατασκευάσθηκαν για τους λόγους:
α) Επειδή το απαιτούσε η Θέση του και β) για να εξυπηρετούνται άνετα οι ανερχόμενοι, οι οποίοι σε ορισμένες περιπτώσεις ήσαν περισσότεροι του ενός.

Οι ανερχόμενοι, καθώς «εισοδεύουν», ανεβαίνουν από τη δυτική σκάλα και μετά την εκτέλεση της αποστολής τους κατεβαίνουν από την ανατολική, ώστε να βρεθούν στην Ωραία Πύλη και να προχωρήσουν στο Ιερό Βήμα.



6) Το κουβούκλιο

Οι άμβωνες κατά κανόνα κατασκευάζονται χωρίς στέγαστρο. Πολύ λίγοι σε αριθμό φέρουν κάποιο κουβούκλιο, το οποίο ονομάζεται και ουρανός. Το κουβούκλιο του άμβωνά μας έχει σχήμα πυραμίδας με έξι πλευρές. Η πυραμίδα ακουμπά σε μία εξάπλευρη βάση, η οποία στηρίζεται με αρμονικό τρόπο σε έξι σχετικά λεπτούς κίονες, πού φέρουν μικρά κιονόκρανα. Στο κάτω μέρος των έξι αυτών πλευρών σχηματίζονται αντίστοιχα τόξα.

Οι έξι εξωτερικές πλευρές της βάσεως του κουβουκλίου, δηλαδή τα μέτωπα των τόξων, καλύπτονται με ωραιότατες αγιογραφημένες παραστάσεις. Στην ανατολική πλευρά, αυτή που βλέπει την Ωραία Πύλη, είναι η Δέηση. Η Παναγία -ως συνήθως- αριστερά, ο Πρόδρομος (δεξιά) και στο ενδιάμεσο -αλλά ψηλότερα στο τόξο--η μορφή του Αρχιερέα Χριστού.

Στη διπλανή πλευρά, αυτή που βλέπει προς το αριστερό κλίτος, βλέπουμε τον Προφητάνακτα Δαβίδ (αριστερά) και τον Απόστολο των Εθνών Παύλο. Είναι δύο συγγραφείς, των οποίων τα ιερά κείμενα --το Ψαλτήρι του πρώτον και οι Επιστολές τον δεύτερου- διαβάζονται από τον άμβωνα. Στη συνέχεια είναι αγιογραφημένοι οι Προφήτες Ησαίας και Ιερεμίας.

Η πλαγιαστή στάση τους εκφράζει τα οράματά τους. Οι δύο Προφήτες προανήγγειλαν τη γέννηση και το πάθος τον Χριστού. Στη δυτική πλευρά, πάνω ακριβώς από τη σκάλα, έχουν αγιογραφηθεί δύο Άγγελοι σε στάση διακονίας. Υπηρετούν τον Κύριο, ο οποίος στέκει ανάμεσά τους -σε ψηλότερη θέση - και ευλογεί. Κατόπιν βλέπουμε την παράσταση του οράματος τον Ιακώβ.

Αριστερά ξαπλωμένος είναι ο Ιακώβ και δεξιά η σκάλα, στην οποία ανεβαίνουν τρεις Άγγελοι. Τέλος, στην έκτη πλευρά, συναντάμε την αγιογραφία με τον τίτλο «Νέα Διαθήκη», γραμμένη με ορθογραφικά λάθη «ΝΑΙΑ ΔΥΑΟΥΚΗ». Η παράσταση αυτή απεικονίζει συμβολικά την Καινή Διαθήκη, δηλαδή τη Χριστιανική Διδασκαλία, η οποία ήλθε να συμπληρώσει τη διδασκαλία και το Νόμο της Παλαιάς Διαθήκης.

Στο εσωτερικό του κουβουκλίου είναι αγιογραφημένα τα εξής θέματα: Στις έξι πλευρές της πυραμίδας έχουν αγιογραφηθεί έξι Αρχάγγελοι. Διακρίνονται τα ονόματα μόνο δύο Αγγέλων, του Μιχαήλ και του Γαβριήλ. Από διάφορα χαρακτηριστικά συμπεραίνουμε ότι τρίτος είναι ο Γαβριήλ. Οι υπόλοιποι τρεις, αν λάβουμε υπ' όψη παράλληλες παραστάσεις τοιχογραφιών, πρέπει να είναι οι Αρχάγγελοι Αγαθουήλ, Αθαναήλ και Αφαναήλ.

Στις αντίστοιχες πλευρές της βάσεως της πυραμίδας βλέπουμε δεξιά και αριστερά τους τέσσερις Ευαγγελιστές (Ματθαίο, Μάρκο, Λουκά και Ιωάννη). 0ι άλλες δύο είναι: ανατολικά το Άγιο Μανδήλιο και δυτικά δύο Άγγελοι στραμμένοι στο θρόνο που βρίσκεται ανάμεσά τους.

Επάνω στο θρόνο είναι το ιερό Ευαγγέλιο και πίσω ο Σταυρός με δύο εξαπτέρυγα (δεξιά και αριστερά).

γ) Ο κύριος όγκος του

Τον μεγαλύτερο όγκο του άμβωνά μας καταλαμβάνουν οι δύο σκάλες με τον ενδιάμεσο κύριο χώρο του, τον εξώστη.

Οι διακοσμήσεις όλων των επιφανειών τον κύριου αυτού όγκου προκαλούν το ενδιαφέρον των παρατηρητών. Τα τοιχώματα, πού περιβάλλουν τον κύριο χώρο -τον εξώστη- αποτελούνται και στις δύο πλευρές από διμερείς χονδρές πλάκες μαρμάρου, ελαφρά καμπυλωτές, οι οποίες φέρουν στις εξωτερικές επιφάνειες ανάγλυφους μεγάλους σταυρούς (τέσσερις στο σύνολό τους) με διπλή οριζόντια γραμμή (κεραία) και βάση γραμμωτή.

Δείχνουν όλοι ομορφιά και μεγαλοπρέπεια. Από παρόμοιες πλάκες αποτελούνται τα τοιχώματα των δύο πλευρών κάθε σκάλας. Οι πλάκες αυτές δεν είναι απόλυτα ομοιόμορφες, ομόχρωμες και μονοκόμματες. Προέρχονται βέβαια από τον παλαιοχριστιανικό άμβωνα και άλλα τμήματα του Ναού.

Ορισμένες έχουν χάσει την ακεραιότητά τους, αλλά έχουν τοποθετηθεί και συμπληρωθεί με τον πιο ταιριαστό τρόπο. Για το λόγο αυτό τα Θωράκια που συγκροτούν την κάθε πλευρά παρουσιάζουν μεταξύ τους αρκετές διαφορές.

Είναι τα περισσότερα αυτοτελή και φέρουν όλα ανάγλυφες παραστάσεις γεωμετρικών σχημάτων, σταυρών και αρμονικών γραμμώσεων. Μία από τις πλευρές, η ανατολική δεξιά, έχει κάτι ιδιαίτερο. Το κάτω τμήμα της αποτελείται από τρία μαρμάρινα θωράκια με τις ανάγλυφες παραστάσεις τους.

Το επάνω, που δείχνει περίπου τριγωνικό σχήμα, καλύπτεται από τοιχογραφία (του ΙΗ αι.) με αναστάσιμη παράσταση. Το Θέμα είναι: "'Ιδε ο τόπος όπου έθηκαν αυτόν» (Μαρκ. ιστ', 6). Παρουσιάζει συγκεκριμένα το κενό μνημείο του Χριστού, έναν άγγελο καθήμενο στην άκρη του και τρεις Μυροφόρες, που έχουν πλησιάσει στο μνημείο.

Τέλος, στις τέσσερις άκρες των πλευρών του άμβωνα, εκεί που αρχίζουν οι σκάλες, υψώνονται κολονάκια από λευκο-ρόδινο μάρμαρο. Το ένα φέρει γλυπτό μικρό σταυρό μέσα σε κύκλο. Το έργο στο σύνολό τον παρουσιάζεται επιβλητικό και μεγαλόπρεπο.

Ο παρατηρητής του Θαυμάζει την τεχνική του και γενικά την όλη μορφή του. Η βαρύτητά του ίσως να εκφράζει τη βαρύτητα και ιερότητα πού έχει ο λόγος του Θεού, είτε όταν εξαγγέλλεται αυτούσιος, ως κείμενο, είτε όταν ερμηνεύεται και αναλύεται σε ώρα κηρύγματος. Διότι ο άμβωνας είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με το λόγο του Θεού και κυρίως με αυτόν, εφ' όσον αυτόν εξυπηρετεί πρώτιστα.


Γεώργιος Π. Στέφας (1930-2017)

 *Διετέλεσε επί σειρά ετών Πρωτοσύγκελλος παρά τω πλευρώ του μακαριστού Μητροπολίτου Σταγών και Μετεώρων κυρού Σεραφείμ αναπτύξας έργα ποικίλου πνευματικού περιεχομένου.


ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ

1. Γιαννοπούλου Ι.Ν., ΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ. Βόλος 1926.
2. Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια Α. Μαρτίνου. Αθήνα 1963.
3, Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια Π. Δρανδάκη.
4. Νημά Θεοδώρου, ΜΕΤΕΩΡΑ-ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ. Θεσ/νίκη 1990.


Επιμέλεια (αποδελτίωση και μεταγραφή κειμένου & φωτογραφιών)
Nίκος Μουτσίκας


Πηγή: ΤΡΙΚΑΛΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 93-94

 

 

Επιστροφή