H ολέθρια εμφύλια σύρραξη Στορνάρη–Καραϊσκάκη

Δείτε και άλλα θέματα στην ενότητα:
H ολέθρια εμφύλια σύρραξη Στορνάρη–Καραϊσκάκη

Ο Νικολός Στορνάρης και η Επανάσταση εναντίον των Τούρκων στον Ασπροπόταμο (5 Ιουλίου 1821) - 5ο μέρος
Του φιλολόγου Σπυρίδωνος Βλιώρα
(http://www.vlioras.gr/1821/Stornaris5.html)




Σημείωση: Ολόκληρο το 5ο μέρος της δημοσίευσης θα το βρείτε σε βιβλίο που θα εκδοθεί προσεχώς. Εδώ θα δημοσιεύσουμε κάποια πρόσθετα ενδιαφέροντα στοιχεία που βρήκαμε για τον ποταμό και την περιοχή του Ασπροποτάμου καθώς και την ολέθρια εμφύλια σύρραξη Στορνάρη–Καραϊσκάκη.



Ο Νικολός Στορνάρης και η Επανάσταση εναντίον των Τούρκων στον Ασπροπόταμο (5 Ιουλίου 1821)

Του φιλολόγου Σπυρίδωνος Βλιώρα

(http://www.vlioras.gr/1821/Stornaris5.html)

5ο μέρος

Σημείωση: Ολόκληρο το 5ο μέρος της δημοσίευσης θα το βρείτε σε βιβλίο που θα εκδοθεί προσεχώς. Εδώ θα δημοσιεύσουμε κάποια πρόσθετα ενδιαφέροντα στοιχεία που βρήκαμε για τονποταμό και την περιοχή του Ασπροποτάμου καθώς και την ολέθρια εμφύλια σύρραξη Στορνάρη–Καραϊσκάκη.


Ασπροπόταμος

Περιοχή Ασπροποτάμου. Επεξεργασία χαρτογραφικών δεδομένων: Σπυρίδων Βλιώρας.

« Ἀχελῷος,1 ἤτοι ὁ Ἀσπροπόταμος  Ἄσπρος, ὅστις λέγεται ἔτσι ἀπὸ τὶς ἄσπρες πέτρες του, τὰ ἄσπρα χαλίκια του, καὶ ὅστις ἔδωκε τὸ ὄνομά του εἰς τὴν ὀμώνυμον μεγάλην ὀρεινὴν περιφέρειαν τῆς Πίνδου τὴν περιστοιχιζομένην ἀπὸ τὰ βουνὰ τῆς Κρανιᾶς, τῆς Ἀνθούσης, τοῦ Στεφανίου, Χαλκίου καὶ Γαρδικίου, τῶν ὁποίων τὰ νερὰ μὲ νοστιμώτατες πέστροφες χύνονται εἰς αὐτόν. Πηγάζων ἐκ τῆς Πίνδου, παρὰ τὸ χωρίον Χαλίκιον, δεχόμενος τὰ ὕδατα πολλῶν παραποτάμων του καὶ διερχόμενος τὴν Αἰτωλοακαρνανίαν ἐκβάλλει εἰς τὴν θάλασσαν ὁ Ἀχελῷος οὐ μακρὰν τοῦ Μεσολογγίου.»2

Ασπροπόταμος (Arãu albu στα αρωμουνικά / βλάχικα) λέγεται ο άνω ρους του ποταμού Αχελώου, από τις πηγές του βορειοανατολικά του χωριού Χαλίκι μέχρι και το χωριό Μιρόκοβο,i όπου βρίσκονται τα σύνορα του νομού Τρικάλων.ii Ορισμένοι διευρύνουν λίγο ακόμη την έκταση του Ασπροποτάμου μέχρι τη γέφυρα του Κοράκου,iii όμως στα 1823 οι ίδιοι οι Ασπροποταμίτες θεωρούσαν ότι, περνώντας τον πόρο του ποταμού έξω από το Μιρόκοβο και ευρισκόμενοι στη Μεσούντα και Αγία Παρασκευή, έβγαιναν από το αρματολίκι του Ασπροποτάμου (επομένως τέλειωνε και ο Ασπροπόταμος) και εισέρχονταν στο αρματολίκι του Ραδοβιζίου με επικεφαλής τον Γώγο Μπακόλα και τους Γωγαίους.iv

Η λέξη Άσπρος ως όνομα ποταμού πρωτοαπαντά σε κείμενο του Κωνσταντίνου Ζʹ Πορφυρογέννητου (10ος αιώνας) για παραπόταμο του Δούναβη.3

Ανδρόνικος Γʹ Παλαιολόγος.

Την λέξη «Ἀσπροπόταμος» ως ονομασία περιοχής, η οποία εξαρτάται εκκλησιαστικώς από την επισκοπή Σταγών, πρωτοβρίσκουμε στο χρυσόβουλο του αυτοκράτορα Ανδρονίκου Γʹ Παλαιολόγουστα 1336, με το οποίο «ανανεώνει την ισχύ και το κύρος των παλαιοτέρων χρυσοβούλων,4 των σχετικών με τα προνόμια και τα δίκαια της επισκοπής Σταγών».5

«Ἔτι δὲ εὕρομεν ἐν τῷ αὐτῷ πρακτικῷ καὶ τὰ ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ αὐτοῦ μονύδρια, μετόχια ὄντα τῆς αὐτῆς ἁγιωτάτης ἐπισκοπῆς: ἥ τε μονὴ τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου ἡ Δούπιανη καὶ ἡ μονὴ τῆς Θεοτόκου εἰς τὸΛιμπόχοβον καὶ ἡ μονὴ τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου εἰς τὸν Ἀσπροπόταμον ἦσαν οὕτως μετόχια ταύτης.»6

Ποια όμως είναι «ἡ μονὴ τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου εἰς τὸν Ἀσπροπόταμο», που είναι μετόχι της Επισκοπής Σταγών, ώστε να δούμε και ποια περιοχή ονομάζεται Ασπροπόταμος στα 1336 ή μάλλον «τέλη ιβʹ ή το αργότερο ιγʹ αιώνα, τότε που συντάχτηκε το πρακτικό»;7

Η λέξη «Ἀσπροπόταμος» ως ονομασία περιοχής απαντά επίσης και στην «Σιγιλλιώδη παρακέλευσιν» υπέρ της επισκοπής Σταγών του οικουμενικού πατριάρχη Αντωνίου Δʹ στα 1393: «Ὁμοίως ἀνέθηκε τῇ τοιαύτῃ ἁγιωτάτῃ ἐπισκοπῇ Σταγῶν καὶ τὸ τῆς Παναγίας μου μονύδριον τὸ εὑρισκόμενον ἐν τῷ Ἀσπροποτάμῳ, ἤγουν ἡ λεγομένη Ἄσπρη Ἐκκλησία.»8

Η προσθήκη «ἤγουν ἡ λεγομένη Ἄσπρη Ἐκκλησία» μάς δημιουργεί κάποιο πρόβλημα: αν η Ἄσπρη Ἐκκλησία είναι η μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ασπροκκλησιάς του 11ου αιώνα,9 τότε αυτή δεν βρίσκεται κοντά στον Αχελώο (σημερινό Ασπροπόταμο) αλλά κοντά στον ποταμό Ίωνα (Μουργκάνη ή Μήκανη) ή τέλος πάντων στον Πηνειό και ίσως κάποιος απ’ αυτούς να λεγόταν Ασπροπόταμος τη χρονική περίοδο ανάμεσα στα έτη 1336 και 1342, που πρωτογράφτηκε η φράση αυτή,10 ή στα 1393που υπογράφηκε από τον οικουμενικό πατριάρχη Αντώνιο Δʹ!

Το πιθανότερο είναι κάποια άλλη μονή αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου να λεγότανἌσπρη Ἐκκλησιά,11 εξαιτίας του λευκού εξωτερικού επιχρίσματος του ναού, «πρακτική αρκετά συνηθισμένη στους ναούς και στα τείχη κατά την Πρώιμη και Μέση Βυζαντινή περίοδο»,12 όπως π.χ. του Χρυσίνου,13 του Βυτουμά, της Τζούρτζιας14 κ.ά.

Στα 1454 και στο Χάσι του Σούμπαση Αγράφων αναφέρεται κι ένας οικισμός Ασπροπόταμος, με 24 νοικοκυριά.15 Στο ίδιο Χάσι αναφέρονται ακόμη τα χωριά Άγραφα, Βραγκιανά, Χρύσοβο, Πετρίλο, Κουμπουριανά κ.ά., δηλαδή όσα βρίσκονται νοτιοανατολικά της γέφυρας του Κοράκου. Οπότε σ’ αυτή την περιοχή, ανατολικά του Αχελώου, πρέπει να τοποθετηθεί και ο καρδιτσιώτικος οικισμός Ασπροπόταμος του 1454.

Στην πρόθεση 401 της μονής Μεταμορφώσεως του Μεγάλου Μετεώρου περιέχεται ένα «πλούσιο αρχείο βαπτιστικών ονομάτων και τοπωνυμίων. Στα φύλλα της έχουν καταγραφεί τα ονόματα αφιερωτών από πολλούς οικισμούς της Θεσσαλίας, κυρίως, αλλά και της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Φθιώτιδας, χωρίς να λείπουν, σποραδικά, και οικισμοί άλλων περιοχών.»16 «Το μεγαλύτερο μέρος των αφιερωτών είναι της περιόδου 1520–1540».17 Στο φύλλο 55α αναφέρεται ο οικισμός «Κρανέα εἰς Ἀσπροπόταμο»,18 ενώ στο φύλλο 57α αναφέρεται ο απροσδιόριστος οικισμός «Βίλα εἰς τὸ Ἀσπροπόταμο».19

Παχώμιος Ρουσάνος.

Τον Αύγουστο του 1552 ο Ζακύνθιος ιερομόναχος Παχώμιος Ρουσάνος, σε συναξάριο του Αγίου Βησσαρίωνος που συνέγραψε διαμένων στη μονή Δουσίκου, αναφέρεται στον ποταμό (και περιοχή)Λευκοπόταμο, μια —υποθέτουμε δική του— εξελληνισμένη20 λόγια εκδοχή της λέξηςΑσπροπόταμος. «Ἀλλὰ τίς τὰς μετὰ ταῦτα θεαρέστους αὐτοῦ πράξεις ἐξαγγελεῖ, (…) τὰς ἐν ποταμοῖςγεφύρας; Καὶ μαρτυρεῖ εἰσέτι τούτου τὸ ἀξιόλογον ἔργον ἐν Λευκοποτάμῳ· οὕτω γὰρ παρὰ τοῖς ἐπιχωρίοις ποταμός τις ἐκ Πίνδου εἰς Αἰτωλίαν κατερχόμενος ὀνομάζεται, ὁ παρὰ ποιηταῖς ἀργυροδίνης Ἀχελῷος· οὐδεὶς γὰρ πρὸ τούτου ἐν τοιούτῳ χωρίῳ τοιούτου ἔργου ἐπεχειρήσατο διὰ τὸ ῥαγδαῖον ἐν τοῖς ὄμβροις τοῦ ῥεύματος καὶ τὸν συρφετόν.»21

Στην πρόθεση 421 της μονής Μεταμορφώσεως του Μεγάλου Μετεώρου «είναι καταχωρισμένα τα ονόματα αφιερωτών από πολλούς οικισμούς της Θεσσαλίας, της Ηπείρου, της Δυτικής Μακεδονίας, της Φθιώτιδας και μερικών άλλων περιοχών. (…) Οι γραφές της πρόθεσης (…) είναι πολλές, καθώς καλύπτουν πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, από το έτος ͵ζραʹ (1592/93) μέχρι το τέλος του 19ουαιώνα.»22 Στο φύλλο 4α κ.ε. βρίσκουμε τις καταγραφές του «ἔτους ͵ζραʹ, ἐπαρχία Σταγῶν». Εκεί συναντούμε με 3 αφιερωτές τον οικισμό Ἀσπροπόταμο23 (φύλλο 5β24), που ο εκδότης του χειρογράφου τοποθετεί στον σημερινό Νομό Τρικάλων, χωρίς όμως να προκύπτει κάτι τέτοιο από το έγγραφο.

Στα φύλλα 37β–42α της δουσικιώτικης πρόθεσης 39 των 16ου–17ου αιώνα «είναι καταχωρημένα τα ονόματα των αφιερωτών από 12 οικισμούς της Μητρόπολης της Λάρισας, που βρίσκονται γύρω από τον Πορταϊκό ποταμό και αποτελούν την Μαυροποταμιά. Αυτός ο γεωγραφικός όρος, τον οποίο συναντούμε για πρώτη φορά στις πηγές, δημιουργηθηκε ως αντίποδας, ασφαλώς, του Ασπροπόταμου. Οι οικισμοί της Μαυροποταμιάς είναι οι εξής: Βίτζιανα, Δούσικος, Δραμίσδι, Ζιόλι, Καλογέροι, Κούτζιανα, Λάντζου, Πόρτα Άγιος Νικόλαος, Πόρτα Παναγιά, Ράχοβο, Τίρνα και Τιχάι.»25 Άρα ως Μαυροπόταμος νοείται ο Πορταϊκός.

Jacob Jonas Björnståhl.

Στα 1779 ο Σουηδός περιηγητής Ιάκωβος Ιωνάς Μπγιόρνσταλ (Jacob Jonas Björnståhl) μπερδεύει τονΠορταϊκό με τον Ασπροπόταμο26 «Σήμερα άφησα το μοναστήρι του Ντούσκου. Με κατέβασαν με το δίχτυ και κατηφόρισα το βουνό του Κόζιακα για το χωρίο Πόρτα, που κι αυτό ανήκει στη μονή. Βρίσκεται μισή ώρα δρόμο μακριά, μέσα σε βαθιά κοιλάδα, κοντά σε ένα ποτάμι, με το όνομαΑσπροπόταμος, που χύνεται έπειτα στον Πηνειό και κυλάει έξω από τα Τρίκαλα27

William Martin Leake.

Στα 1809 ο Άγγλος περιηγητής Ουίλιαμ Μάρτιν Λικ (William Martin Leake) αναφέρει τα δύο κόλια του Ασπροποτάμου: «Ο Κλινοβός και η Πόρτα αποτελούν την περιοχή που ονομάζεται Ασπροπόταμος.»28

5ο μέρος: 1823–1826: Στορνάρης και Λιακατάς στο Μεσολόγγι. Το τέλος. 1823.10–11: Φυγή Στορνάρη και Λιακατά προς Μεσολόγγι.

Οι Στορνάρης και Λιακατάς, μαζί με κάποιους πιστούς τους Ασπροποταμίτες άνδρες, συγγενείς τους και άλλους, αναχώρησαν τον Οκτώβριο του 1823 για το Μεσολόγγι. Προχωρούσαν αργά —και γι’ αυτό άργησαν να φτάσουν—, διότι είχαν μαζί τους και κοπάδια αιγοπροβάτων,29 τα οποία σκόπευαν να πουλήσουν, ώστε να εξασφαλίσουν τους αναγκαίους πόρους. Στις 24 Νοεμβρίου έφτασαν στοΑιτωλικό, στο οποίο ήρθε 6 ημέρες αργότερα και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος.

Πηγές

«Ἀναχωρήσαντες περὶ τὸν Ὀκτώβριον μῆνα (…). Περὶ τὰς 15 Νοεμβρίου, ἀναβάντες εἰς τὸν ζυγὸνΚορακοβούνι,30 διήλθαμεν διὰ τοὺ βουνοῦ τῆς Χελιδόνας (…). Μόλις ἐφθάσαμεν ἐκεῖ, καὶ μᾶς ἦλθεν ἡ χαροποιὰ εἴδησις ὅτι ὁ Σκόδρας ἀποσύρθη ὅλως διόλου ἀπὸ τὸ Ἀνατολικόν, ὅτι ἀπέρασεν τὸν ποταμὸν Ἄσπρον τὴν 19ην Νοεμβρίου 1823, ὅτι οὐδένας ἔμεινεν ὀπίσω καὶ ὅτι φεύγει μὲ μεγάλην βίαν.»31

«Εἰς τὰς 23 Νοεμβρίου 1823 ἐφθάσαμεν εἰς Βραχόρι, το ὁποῖον ἦτον ἔρημον εἰσέτι· εἰς δὲ τὰς 24 τοῦ αὐτοῦ εἰς Ἀνατολικόν. Τὴν 30ὴν Νοεμβρίου εἶχεν φθάσει καὶ ὁ πρόεδρος τοῦ Βουλευτικοῦ Ἀλέξανδρος Μαυροκορδάτος.»32

1823.11.24: Θερμή υποδοχή Στορνάρη

Αιτωλικό.

Η δημογεροντία του Αιτωλικού, οι αρχές και οι κάτοικοι της πόλης υποδέχθηκαν ενθουσιωδώς τον Στορνάρη, καθώς «τὸν ἐπρόσμεναν μὲ τὴν μεγαλυτέραν ἀνυπομονησίαν νὰ ἰδοῦν τὸν ἄνδρα, ὅστις ἐκθειάζετο ἀπὸ ὅλους ὡς ἄνθρωπος μὲ τόσας φυσικὰς ἀρετάς.»33 Το ίδιο έγινε και στο Μεσολόγγι, όπου έλαβε μέρος στις εργασίες της Βʹ Συνέλευσης της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος, και για τον επιπρόσθετο λόγο ότι «ο Στορνάρης φημιζόταν για τις αρετές του και επιπλέον εθεωρείτο πιστός πολιτικός φίλος του Μαυροκορδάτου.34 Με την παρουσία τους στο Μεσολόγγι, ο Στορνάρης και Λιακατάς, απέκρουσαν όλες τις διαδόσεις που κυκλοφορούσαν γι’ αυτούς σχετικά με το αν πήραν πατριωτικό ή όχι δρόμο στο Ασπροπόταμο.»35

« Νικολὸς Στορνάρης, διὰ τὰ καλὰ ἤθη του, αὔξανεν ἡ ὑπόληψίς του, καὶ ὁ Λὸρδ Βυρὼν καὶΣτανχὸπ36 ἐπιθυμοῦσαν καθημερινῶς νὰ συνομιλοῦν μετ’ αὐτοῦ.»37

Μεσολόγγι.

Πηγές

«Ἡ δημογεροντία Ἀνατολικοῦ καὶ ὅλαι αἱ ἀρχαὶ ἔδειξαν τὰς μεγαλυτέρας περιποιήσεις εἰς τὸν Στορνάρην καὶ Γρηγόρην Λιακατᾶν, νεοφανεῖς ὄντας εἰς τὸ ἔδαφος τῆς ἐλευθέρας Ἑλλάδος. Εἰς τὸΜισολόγγι ἑτοίμασαν διὰ τὸν Νικολὸν Στορνάρην καταλύματα, καὶ τὸν ἐπρόσμεναν μὲ τὴνμεγαλυτέραν ἀνυπομονησίαν νὰ ἰδοῦν τὸν ἄνδρα, ὅστις ἐκθειάζετο ἀπὸ ὅλους ὡς ἄνθρωπος μὲ τόσας φυσικὰς ἀρετάς. Ὅλοι οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι καὶ οἱ πρόκριτοι ἄνδρες ἦλθαν εἰς ἐπίσκεψίν του καὶ ὅλοι ἔμειναν εὐχαριστημένοι ἀπὸ τὸ φέρσιμόν του καὶ εὐπροσηγορίαν.»38

1824.01: Οικογενειακά προβλήματα Στορνάρη–Λιακατά

Οι Στορνάρης και Λιακατάς είχαν εγκαταστήσει αρχικά τις οικογένειές τους στην Κεφαλονιά, όπου όμως ξόδευαν πολλά χρήματα39 και πέρασαν διάφορες περιπέτειες. Γι’ αυτό μερίμνησαν να μετεγκατασταθούν τον Ιανουάριο του 1824 στον Κάλαμο Λευκάδας,40 όπου τις επισκέφθηκαν ένα μήνα αργότερα. Όμως η κατάσταση που δημιουργήθηκε με τον Καραϊσκάκη τούς ανάγκασε να επιστρέψουν εσπευσμένα.41

Πηγές

«Τὲς μετέφερεν εἰς ἓν μοναστήρι42 διὰ καλύτερα. Ἐκεῖ ἀσθένησαν ὅλες αἱ γυναῖκες, μάλιστα ἡ Εἰρήνη. Ἐδιώρισεν διδάσκαλον διὰ τὸν Εὐθύμιον καὶ Κώσταν ἁδρὰ πληρωμένον, καὶ πρὸς τοῦτο νὰ κατοικοῦν εἰς τὸ Λιξούρι.43 Ἀσθένησαν καὶ τὰ παιδιά. Τέλος ἀφοῦ ἀπόκαμαν ἐξοδεύοντες εἰς ἰατροὺς καὶ λοιπά, τὲς μετακόμισεν εἰς Ἀργοστόλι. (…) Ἑβδομῆντα χιλιάδας γρόσια ὁ Νικολὸς Στορνάρης καὶ ἄλλα τόσα ὁ Γρηγόρης Λιακατᾶς εἶχαν ἐμβάσει διὰ ἐξοικονόμησίν των. (…) Τέλος ὁ Στορνάρης, ἰδὼν ὅτι ἐξώδευσαν ὅλον τὸ χρηματικὸν καὶ ὅτι ἐδανείσθησαν καὶ ἓξ χιλιάδας γρόσια ἀπὸ τὸν Καραϊσκάκην, ἐτρόμαξεν, ἐσβέσθη, ἄρχισεν νὰ κλαίγῃ πλέον ἀπὸ τὴν ἀγανάκτησίν του παραπονούμενος ὅτι εἰς αὐτὸ τὸ χρηματικὸν ἐκρέματο ὅλη ἡ ζωή του. Περιπλέον μὲ παρακαλοῦσεν44 (…) νὰ πηγαίνω ἀμέσως καὶ νὰ τὲς μεταφέρω εἰς Κάλαμον.»45 «Εἰς τὰς 5 Ἰανουαρίου 1824 ἐμβαρκαρησθέντες μετέβημεν μὲ μέγαν κίνδυνον εἰς Μακρυνήσι,46 καὶ ἀπ’ ἐκεῖ εἰς Κάλαμον.»47

«Ἀναφέρθη ὁ Στορνάρης εἰς τὴν Διεύθυνσιν καὶ ζήτησεν μίαν ἄδειαν δεκαπέντε ἡμερῶν νὰ ἀπέλθῃ εἰς Κάλαμον πρὸς τὴν φαμελιάν του μὲ τὸν Γρηγόρην Λιακατᾶν.»48

«Ὁ Στορνάρης δὲν ᾐσθάνθη τὴν χαρὰν τῆς οἰκογένειάς του, μὴ δυνάμενος νὰ ἐξιχνιάσῃ ποῦ ἐξώδευσεν ἡ σύζυγός του τόσα χρήματα. Δεκαπέντε ἡμέρας ὁποῦ ἐστάθημεν, περισσότερον μελαγχόλησεν παρὰ ἐχάρη.»49




1824.02–05: Απόπειρα Καραϊσκάκη να ξαναπάρει το αρματολίκι Αγράφων, αντίδραση Ελληνικής Κυβέρνησης και Λιακατά–Στορνάρη

Γεώργιος Καραϊσκάκης.

Από τον Φεβρουάριο του 1823 «ο Καραϊσκάκης αγανακτισμένος, επειδή δεν είχε αναγνωριστεί καπετάνιος των Αγράφων, καταφέρεται φανερά εναντίον του Μαυροκορδάτου, αντενεργεί στην εκστρατεία και γενικά ανακατώνει τα πράγματα στη Δυτική Στερεά Ελλάδα. Οι στασιαστικές του κινήσεις, οι απειλές και οι αριστοφάνειες βρισιές του βάζουν σε ανησυχία τους άλλους οπλαρχηγούς και τον Μαυροκορδάτο και δίνουν λαβή στους αντιπάλους του να τον κατηγορήσουν γιασυνεννοήσεις του με τους εχθρούς, και να τον εισαγάγουν σε δίκη.»50

«Κατόπιν, στις 30 Μαρτίου 1824, συγκροτείται δικαστήριο51 στο Αιτωλικό από στρατιωτικούς και πολιτικούς. (…) Στις 2 Απριλίου 1824 τον κηρύσσουν ένοχο προδοσίας.»52

«Την άλλη μέρα ο Καραϊσκάκης άρρωστος (…) έφευγε από το Αιτωλικό δήθεν για τον Κάλαμο, αλλ’ αυτός με τους 300 άνδρες του τράβηξε για τον Ασπροπόταμο της Πίνδου με κατεύθυνση προς το ποθητό του αρματολίκι των Αγράφων.53 Όταν έφθασε έξω από το Μιρόκοβο είχε 1.500 άνδρες. Τρομαγμένοι οι αρματολοί του Ασπροπόταμου Νικολός Στορνάρης και του Κλινοβού ΓρηγόρηςΛιακατάς, μήπως ο Καραϊσκάκης καταλάβει τα αρματολίκια τους,54 αφήνουν το Μεσολόγγι στις 10 Απριλίου και σπεύδουν να τον εμποδίσουν να μπει ή να περάσει μέσα απ’ αυτά. Μαζί τους έφευγε και ο Ράγκος, ο αρματολός των Αγράφων.»55

Πηγές

« Διευθυντὴς κοινοποίησεν ὅτι ὁ Καραϊσκάκης εἶναι ἔνοχος προδοσίας, κατὰ τὰς ἐξομολογήσεις τοῦ Βουλπιώτου. Διαδοθεῖσα ἠ φωνὴ αὕτη, ἀμέσως ὅλοι οἱ βοηθοὶ τοῦ Καραϊσκάκη ἐσυστάλθησαν, καὶ ἄκρα σιωπὴ κυρίευσεν τὸ στράτευμα, προσέχων καθεὶς νὰ ἰδῇ τὸ τέλος αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως.»56

« προκήρυξις ἐξεδόθη εἰς τὰς 2 Ἀπριλίου 1824 μὲ τὰς αἰτιολογίας της. (…) Δι’ αὐτῆς διώκεται ὁΚαραϊσκάκης ὡς προδότης57

« Καραϊσκάκης ἐκήρυξεν ὅτι ἐβγαίνει τὸν ἀνήφορον κατὰ τὸ Ἀσπροπόταμον καὶ Ἄγραφα, καὶὅποιος θέλει λάφυρα νὰ τὸν ἀκολουθήσῃ. Ἡ φωνὴ διεδόθη, τὰ στρατεύματα ἀπλήρωτα, ἄρχισαν οἱ στρατιῶται νὰ τρέχουν σωρηδὸν πρὸς αὐτόν58

« Καραϊσκάκης, ἀφ’ οὗ ἐξῆλθεν ἀπὸ τὸ Ἀνατολικόν, ἀπεφάσισε νὰ ὑπάγῃ εἰς Ἄγραφα, διὰ νὰδοκιμάσῃ νὰ κατασταθῇ διὰ τῶν ἰδίων του ὅπλων εἰς τὴν ἐπαρχίαν ταύτην· ἀποκρύπτων ὅμως τὸν ἀληθῆ αὐτοῦ σκοπόν, ἐκοινοποίησεν ὅτι πηγαίνει νὰ πολεμήσῃ ὅπου εὕρῃ Τούρκους, διὰ νὰ ἀποδείξῃ ψευδῆ τὰ κατ’ αὐτοῦ λεγόμενα. Οἱ λόγοι του δὲν ἐφάνησαν πιστευτοί, ἀλλὰ καὶ κανεὶς δὲν ἠμποροῦσε νὰ τὸν ἐμποδίσῃ ἀπὸ τοῦ νὰ κινηθῇ, διότι χειροπιαστὴ αἰτία δὲν ὑπῆρχε καὶ διότι εἶχεν ὄχι εὐκαταφρόνητον στρατιωτικὴν δύναμιν· μ’ ὅλον ὅτι ἦτο κατατρεγμένος ἀπὸ τὴν Διοίκησιν καὶἀσθενὴς εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε δὲν ἠδύνατο, ὅταν ἐξῆλθεν ἀπὸ τὸ Ἀνατολικόν, οὐδὲ ἔφιππος νὰ σταθῇ.»59

«Ὁ Καραϊσκάκης ἐπεθύμει νὰ κατασταθῇ εἰς Ἄγραφα· βλέπων δὲ ὅτι διὰ τῆς Διοικήσεως δὲν ἠδύνατο νὰ τὸ κατορθώσῃ, διότι πλησίον αὐτῆς ὑπερίσχυε τὸ κόμμα τῶν ἐναντίων του, ἐπροσπάθει νὰ τὸ κατορθώσῃ δι’ ὅπλων· ἀλλὰ ἐπειδὴ ὁ τότε ἀρχηγὸς τῆς ἐπαρχίας τῶν Ἀγράφων Ῥάγκος ἦτον σύμφωνος μὲ τὸν Σούλτσην Κόρτσαν, ὀθωμανὸν διοικητὴν τῶν Τρικάλων, καὶ ἦτον βέβαιον ὅτι ἤθελε λάβει συνδρομὴν παρ’ αὐτοῦ εἰς πᾶσαν ἀνάγκην, ὁ Καραϊσκάκης ἐσχεδίασε νὰ καταφύγῃ εἰς τὸν Ὀμὲρ Βριόνην, ὄντα ἐχθρὸν τοῦ Σούλτση Κόρτσα, διὰ νὰ λάβῃ συνδρομὴν παρ’ αὐτοῦ, ὥστε νὰ φέρῃ τὸν σκοπόν του εἰς ἔκβασιν. Τοιαύτας ἀνταποκρίσεις καὶ μυστικὰς συνομιλίας μετὰ τῶν Ἀλβανῶν δὲν ἔκαμεν οὔτε μόνος οὔτε πρῶτος. Πολλοὶ ἐκ τῶν Ἀλβανῶν ὑπέθαλπον καὶ ἐκαλλιέργουν τοιαύτας, διὰ νὰ ὠφελῶνται δι’ αὐτῶν εἰς τὰς παρὰ τοῦ Σουλτάνου ἐπιφερομένας κατ’ αὐτῶν ἐπιδρομὰς καὶ εἰς τὰς μεταξύ των ἔριδας.»60

«Ὁ Καραϊσκάκης ἐπαρουσιάσθη εἰς τὸν Μαυροκορδάτον, διευθυντὴν τότε τῆς Δυτικῆς Ἑλλάδος, καὶ ἐζήτει ἐπιμόνως νὰ διορισθῇ εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Ἀγράφων, ἀλλὰ τὸ πρόβλημά του δὲν εἰσηκούσθη. (…) Κάποιος Κωνσταντῆς Βουλπιώτης ἐστάλη παρὰ τοῦ Καραϊσκάκη εἰς τὸν Ὀμὲρ πασᾶ Βριόνην διὰ νὰ τοῦ ὑποσχεθῇ ἀπὸ μέρους του ὅτι θέλει τοῦ παραδώσει τὸ Μεσολόγγιον καὶ Ἀνατολικόν.61 Ἡ ἐπιστολὴ αὐτὴ ἀπὸ μέρους τοῦ Καραϊσκάκη πρὸς τὸν Ὀμὲρ Βριόνην εἶχε γένει τωόντι. (…) Ὁ Μαυροκορδάτος καὶ ἡ παρ’ αὐτοῦ διορισθεῖσα ἐπιτροπὴ ὁμοῦ μὲ ἄλλους τινὰς τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στρατιωτικοῦ διεκήρυξαν προδότην τὸν Καραϊσκάκην, τοῦ ἀφήρεσαν τὸν βαθμὸν καὶ τὸν διέταξαν νὰ ἀναχώρησῃ ἀπὸ τὴν Δυτικὴν Ἑλλάδα.»62

« Στορνάρης λοιπὸν κατὰ διαταγὴν τῆς Διοικήσεως ἔμελλε νὰ παρατηρῇ τὰ κινήματά του, οἱ δὲ λοιποὶ στρατηγοὶ ἦσαν ἰδεασμένοι νὰ ἐμποδίσωσιν αὐτὸν ἀπὸ πᾶν κατὰ τῶν Ἀγράφων κίνημα, ὅταν ἤθελον ἰδεῖ ὅτι ἐπεχειρίζετό τι τοιοῦτον.»63

«Ἐνῷ ἡμεῖς διετρίβαμεν εἰς τὸ Ἀνατολικόν, ὁ Καραϊσκάκης προώδευεν, μὲ ὅλην τὴν σωματικήν του ἀσθένειαν καὶ τὴν κακοπάθειαν. Δὲν ἠμπορούσαμεν νὰ σταθοῦμεν περισσότερον, διότι διευθύνετο κατ’ εὐθεῖαν εἰς Ἀσπροπόταμον. Ἔγινεν σκέψις, καὶ ἀποφάσισαν ὁ Στορνάρης καὶ Γρηγόρης Λιακατᾶ νὰ μεταβοῦν εἰς Βραχόρι, ἀπὸ ἐκεῖ νὰ παρατηροῦν τὰ κινήματα τοῦ Καραϊσκάκη.»64

1824.04.10 κ.ε.: Στορνάρης–Λιακατάς επιστρέφουν στο Ασπροπόταμο

Με άσπρο χρώμα η πορεία του Στορνάρη και με κόκκινο η πορεία του Καραϊσκάκη. Επεξεργασία χαρτογραφικών δεδομένων: Σπυρίδων Βλιώρας.

Στις 10 Απριλίου 182465 οι Στορνάρης και Λιακατάς κίνησαν για τον Ασπροπόταμο, «για να φυλάξουν τα αρματολίκια τους, που πάντα τα θεωρούσαν δικά τους66 Όταν έφτασαν στη γέφυρα του Κοράκου είχαν μαζί τους 1200 άνδρες.67 Εκεί έλαβαν επιστολή του Στέριου Στορνάρη που τους πίεζε να έρθουν γρήγορα, καθώς ο Καραϊσκάκης πέρασε από το Γρεβενοσέλι και δίπλα από τηνΚακαρδίτσα68 και πορεύονταν προς Γαρδίκι69 και Μουτσιάρα.70 Μέσα σε 24 ώρες ο Στορνάρης έφτασε στη Βιτζίστα,71 περνώντας από τα χωριά Μαρτενσκό72 και Βαλκάνο.73 Μαθαίνοντας ότι ο Καραϊσκάκης πέρασε το γεφύρι προς το Γαρδίκι, το οποίο φύλαγαν οι συγγενείς του, άρχισε ναυποπτεύεται συγγενική προδοσία.

Στη συνέχεια ο Καραϊσκάκης έστειλε την εμπροσθοφυλακή του στην Κρανιά74 που ανήκε στο κόλι του Λιακατά.75

Πηγές

«Εἰς Κοράκου γεφύρι ἐλάβαμεν γράμμα τοῦ Στέριου Στορνάρη, καὶ μᾶς βίαζεν νὰ καταφθάσωμεν τὸ ὀγληγορώτερον, διότι ἡ ἐμπροσθοφυλακὴ τοῦ Καραϊσκάκη προκατάλαβεν τὸ αὐτοῦ διάσελον, καὶ περνώντας ἀπάνω ἀπὸ τὰ χιόνια κατεβαίνουν εἰς τὸ Γρεβενόν.76»77

«Εἰς 24 ὧρες ἐφθάσαμεν διὰ τῶν χωρίων Μαρτενσκοῦ καὶ Βαλκάνου εἰς Βιτζίσταν. Αὐτοῦ ἐμάθαμεν ὅτι ὁ Καραϊσκάκης, ἀναβάς ἀπὸ τὰ ὑψηλότερα μέρη τῆς Κακαρδίτζας (Πίνδος ὄρος τὸ ὑψηλότερον), εἰσῆλθεν εἰς τὸ Γαρδίκι καὶ Μουτζιάρα, χωριὰ φυσικὰ ὠχυρωμένα· ἔπεμψεν δὲ τὴν ἐμπροσθοφυλακήν του καὶ προκατάλαβεν τὴ Βλαχοκρανιά, εἰς τὸ τμῆμα τοῦ Γρηγόρη Λακατᾶ, καὶ ὅτι οἱ συγγενεῖς τοῦ Στορνάρη ἐσυγχώρησαν εἰς αὐτοὺς τὴν διάβασίν των εἰς τὸ γεφύρι τοῦ δρόμου τοῦ Γαρδικιοῦ. Μαθόντες τούτην τὴν εἴδησιν καὶ τὴν ἀδιαφορίαν τῶν συγγενῶν τοῦ Στορνάρη, ὅλες αἱ ἐσωτερικὲς συγγενικὲς ὑποψίες καὶ ἀντενέργειες μᾶς ἦλθαν εἰς τὸν νοῦν.»78

Οι Τούρκοι υποπτεύονται ελληνικό επαναστατικό στρατήγημα

Ο Καραϊσκάκης έστειλε επιστολή στον στρατιωτικό διοικητή Τρικάλων Σούλτζια Κόρτζια, ζητώντας του να τον βοηθήσει στο να ξαναπάρει το αρματολίκι του στα Άγραφα. Αυτός ο τελευταίος όμως θορυβήθηκε βλέποντας τόσο ελληνικό στρατό79 να εισέρχεται στον Ασπροπόταμο, ενώ οι Τούρκοι ήταν στρατιωτικώς αδύναμοι και απαράσκευοι, και θεώρησε τις κινήσεις επαναστατικά στρατηγήματα των Ελλήνων.

«Μακάρι να γίνονταν όσα φοβόταν ο Κόρτζιας κι επιθυμούσε ο λαός της περιοχής, μόλις άκουσαν αυτήν την εκστρατεία.»80

Μάλιστα ο Στορνάρης σκέφθηκε πως θα μπορούσαν ενωμένοι, αντί να διαγκωνίζονται για την εξασφάλιση των αρματολικιών τους, «νὰ κυριεύσωμεν τὰ Τρίκαλα ἐξ ἐφόδου καὶ νὰ κινήσωμεν ὅλον τὸν λαὸν τῆς Θετταλίας εἰς τὰ ὅπλα πρὸς τὴν Λάρισαν. Ὅλος ὁ λαὸς ἤλπιζεν ὅτι ἡ ἐκστρατεία αὕτη ἦτον συστηματικὴ81 καὶ ἦσαν πρόθυμοι πάλιν νὰ ὁπλισθοῦν, διὰ τὰ πολλὰ κακὰ ὁποῦ δοκίμαζαν ἀλλεπαλλήλως ἀπὸ τὰ στρατεύματα τῶν Τουρκῶν. Πολλοὶ πρόκριτοι ἔπεμψαν ἀνθρώπους νὰ μάθουν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου82

Πηγές

« Καραϊσκάκης συνεννοούμενος καὶ μὲ τὸν Ἀνδρέαν Ἴσκον, ὁ ὁποῖος τοῦ εὐκόλυνε τὴν διάβασιν,διέβη εἰς Ἀσπροπόταμον, ἐκεῖθεν ἔγραψεν εἰς τὸν ἐπίτροπον τοῦ Σούλτση Κόρτζα Ἀλβανὸν ὅτι αὐτὸς καταδιωγμένος ἀπὸ τοὺς Ἕλληνας ἔρχεται εἰς τὰ Ἄγραφα, ὅπου ἂν οἱ Τοῦρκοι συνεργήσωσι νὰ κατασταθῇ, θέλει ἀποβῇ ὠφελιμώτατος εἰς αὐτούς. Οἱ Τοῦρκοι ὄντες πολλὰ ἀδύνατοι κατ’ ἐκείνην τὴν ἐποχήν, ἔκλιναν εἰς τὸ νὰ τοῦ δώσωσι διαταγὴν νὰ κατασταθῇ καπιτάνος εἰς Ἄγραφα·ὑπώπτευον μ’ ὅλον τοῦτο ὅτι ὁ καθ’ αὐτὸ σκοπὸς τοῦ κινήματος τοῦ Καραϊσκάκη δὲν εἶναι ὁ προβαλλόμενος, ἀλλὰ ὅτι ὑποκρύπτεται τὶ στρατήγημα, τὸ νὰ προσποιῆται αὐτὸς μὲν ὅτι διώκεται, οἱ δὲ ἄλλοι, οἱ κατ’ αὐτοῦ ἐρχόμενοι, ὅτι τὸν διώκουσι, διὰ νὰ εἰσβάλωσιν ἐξαίφνης εἰς τὰ Ἄγραφα καὶ τὰ δύο κόμματα καὶ νὰ βλάψωσι τοὺς Τούρκους εὑρίσκοντες αὐτοὺς ὀλίγους καὶ ἀνετοίμους.»83

« Σούλτζιας Κόρτζα, μαθὼν ἔξαφνα τοῦτο, ζαλίσθη εὑρισκόμενος εἰς τὰ Τρίκαλα· διότι ποτὲ δὲν ἤλπιζεν, ἡμιθανὴς ὁ Καραϊσκάκης εἰς τὸν κράβατον, μὲ 1500 στρατιώτας νὰ διαβῇ τὰ πλέον ὑψηλότερα μέρη καὶ νὰ εἰσχωρήσῃ τόσον πολύ. Ἀπὸ τὸ ἄλλον μέρος ἄκουγεν τὸν Στορνάρην καὶ Γρηγόρην προχωροῦντας μὲ ἄλλους τόσους, καθὼς καὶ τὸν Ῥάγκον. Ὁ Σούλτζιας, στοχαζόμενος διὰ στρατηγήματα ὅλα ἐτοῦτα τὰ κινήματα, συμπέραινεν ὅτι ὅλα εἶναι προσποιήσεις —τάχα κυνηγοῦντες τὸν Καραϊσκάκην καὶ διώκοντές τον, αὐτὸς ἐμπρὸς καὶ ἡμεῖς κατόπι, νὰ εἰσβάλωμεν εἰς τὰ Τρίκαλα— ἐσυγκέντρωσεν ὅλην τὴν δύναμίν του εἰς Τρίκαλα, καὶ εὑρίσκετο εἰς τὸν μεγαλύτερον ἀγῶνα πῶς νὰ κάμῃ νὰ ξεσκεπάσῃ τὸ μυστικόν.»84

« Στορνάρης ἐπληροφορήθη τὴν ἀδυναμίαν τῶν Τουρκῶν, εἶδεν ὅμως ὅτι μία τοιαύτηἐκστρατεία κατὰ τῶν Τρικάλων, καὶ σχεδιασμένη νὰ ἦτον, δὲν ἠμποροῦσεν νὰ γίνῃ. Παρέβλεψεν τὸ αʹ σχέδιον,85 κατὰ τὸ ὁποῖον ζητοῦσαν νὰ προφυλάξουν τὰς ἐπαρχίας αὐτὰς ἀπὸ τὴν φθορὰν τοῦ πολέμου, καὶ ἰδοὺ ὁ Καραϊσκάκης ἀνακαλοῦσεν τὸν πόλεμον εἰς αὐτὰς μὲ τὴν δραστηριότητά του. Εἶδεν ὁ Στρορνάρης ὅτι ἡ ἕνωσίς μας ἐδύνατο νὰ προξενήσῃ μεγάλον ὄφελος, νὰκυριεύσωμεν τὰ Τρίκαλα ἐξ ἐφόδου καὶ νὰ κινήσωμεν ὅλον τὸν λαὸν τῆς Θετταλίας εἰς τα ὅπλα πρὸς τὴν Λάρισαν.

Ὅλος ὁ λαὸς ἤλπιζεν ὅτι ἡ ἐκστρατεία αὕτη ἦτον συστηματικὴ86 καὶ ἦσαν πρόθυμοι πάλιν νὰ ὁπλισθοῦν, διὰ τὰ πολλὰ κακὰ ὁποῦ δοκίμαζαν ἀλλεπαλλήλως ἀπὸ τὰ στρατεύματα τῶν Τουρκῶν. Πολλοὶ πρόκριτοι ἔπεμψαν ἀνθρώπους νὰ μάθουν περὶ τοῦ ἀντικειμένου τούτου87

1824.04.15 κ.ε.: Κινήσεις και ενέργειες Καραϊσκάκη, Στορνάρη και Τούρκων

Έγγραφο με υπογραφές αγωνιστών. Δεύτερη η υπογραφή του Νικολού Στορνάρη καιπροτελευταία του Γρηγόρη Λιακατά. (Γ.Α.Κ., Αρχείο Μαυροκορδάτου, αρ. 001.224, 22.04.1824).

Στις 15 Απριλίου 1824 ο Στορνάρης έγραψε από την Βιτσίστα όπου βρισκόταν μια επιστολήστον Καραϊσκάκη, συμβουλεύοντάς τον να φανούν «ὠφέλιμοι εἰς τὸ Ἔθνος, μάλιστα περισσότερον ἐσὺ ποὺ ἐκατηγορήθης. Ἐπειδὴ εἶσαι κατάκοιτος, καὶ τρέχεις εἰς τὰ χιόνια ἀπάνω εἰς τὸ κρεβάτι καὶ ἐκ τούτου ἠμπορεῖς νὰ κινδυνεύσῃς, σὲ συμβουλεύω νὰ μείνῃς αὐτοῦ εἰς τὸ Γαρδίκι, ὁποῦ εἶσαι ἀπὸ ὅλα ἀσφαλής· βάστα μερικοὺς συντρόφους σου, τοὺς δὲ λοιποὺς στεῖλέ τους νὰ ἑνωθοῦν μὲ ἡμᾶς, νὰ ῥιχθοῦμεν μίαν νύκτα εἰς τὰ Τρίκαλα νὰ τὰ καύσωμεν, νὰ πετάξωμεν τοὺς Τούρκους ἀπὸ αὐτοῦ, νὰ τοὺς χαλάσωμεν τὴν φωλεὰν καὶ νὰ προχωρήσωμεν πρὸς τὴν Λάρισαν. Μὴ χάνωμεν αὐτὴν τὴν εὐκαιρίαν, ἀδελφέ.»88

Σαν εξασφάλιση μάλιστα του έστειλε και τον γιο του Γιαννιό.89

Ο Καραϊσκάκης του απάντησε αυθημερόν από το Γαρδίκι: «Ἔχει καὶ τουμπλέκια90 ὁ ποῦτζος μου (τουρκικὰ ὄργανα τοῦ ἱππικοῦ), ἔχει καὶ τρουμπέτες (ἑλληνικὰ ὄργανα). Ὅποια θέλω θὰ μεταχειρισθῶ. Ταῦτα εἰς ἀπάντησιν τοῦ γράμματός σου.»91 Δηλαδή, προκειμένου να ξαναποκτήσει το αρματολίκι του στ’ Άγραφα, θα μεταχειριστεί οποιονδήποτε τον βοηθήσει, Τούρκο ή Έλληνα.

Κι αμέσως μετά μετέβη στην Κρανιά, την οποία βρήκε έρημη από κατοίκους και λεηλάτησε.

Στο ίδιο κλίμα ήταν και η απάντηση του Στορνάρη: «Ἐπειδὴ ἔχεις τουμπλέκια καὶ τρουμπέτες, βάστα λοιπόν, διότι ὁ ποῦτζος μας καὶ μὲ τουμπλέκια καὶ μὲ τρουμπέτες θέλει σὲ κυνηγήσει.»92

Πηγές

« Στορνάρης, θέλων νὰ ὠφεληθῇ τὸ Ἔθνος ἀπ’ αὐτὴν τὴν περίστασιν, ἔγραψεν πρὸς τὸνΚαραϊσκάκην: “Ἀδελφέ μου Καραϊσκάκη, γνωρίζεις ὅτι ἤμουν καὶ εἶμαι φίλος σου. Ἐπιθύμησα καὶἐπιθυμῶ τὸ καλόν σου. Αὐτὴ εἶναι ἡ περίστασις ὁποῦ ἠμποροῦμεν νὰ φανῶμεν ὠφέλιμοι εἰς τὸ Ἔθνος, μάλιστα περισσότερον ἐσὺ ποὺ ἐκατηγορήθης.

Ἐπειδὴ εἶσαι κατάκοιτος, καὶ τρέχεις εἰς τὰ χιόνια ἀπάνω εἰς τὸ κρεβάτι καὶ ἐκ τούτου ἠμπορεῖς νὰκινδυνεύσῃς, σὲ συμβουλεύω νὰ μείνῃς αὐτοῦ εἰς τὸ Γαρδίκι, ὁποῦ εἶσαι ἀπὸ ὅλα ἀσφαλής· βάστα μερικοὺς συντρόφους σου, τοὺς δὲ λοιποὺς στεῖλέ τους νὰ ἑνωθοῦν μὲ ἡμᾶς, νὰ ῥιχθοῦμεν μίαν νύκτα εἰς τὰ Τρίκαλα νὰ τὰ καύσωμεν, νὰ πετάξωμεν τοὺς Τούρκους ἀπὸ αὐτοῦ, νὰ τοὺς χαλάσωμεν τὴν φωλεὰν καὶ νὰ προχωρήσωμεν πρὸς τὴν Λάρισαν. Μὴ χάνωμεν αὐτὴν τὴν εὐκαιρίαν, ἀδελφέ. Διὰ ἀσφάλειάν σου, νὰ σηκώσῃς κάθε ὑποψίαν ἐκ μέρους μου, σοῦ στέλνω τὸν υἱόν μου Γιαννιὸν ἐνέχυρον, καὶ ἄκουσέ με, ἂν θέλῃς· εἰδὲ τοὐναντίον καὶ ἔχεις ἄλλους σκοπούς, γράψε μου πάλιν. Τῇ 15ῃ Ἀπριλίου 1824, Βιζίτσα. Ὁ φίλος καὶ ἀδελφός. Νικολὸς Στορνάρης.”»93

Τουμπλέκια.

«Ἀπάντησις τοῦ Καραϊσκάκη: “Γενναιότατε ἀδελφὲ Καπεταν–Νικόλα, ἔλαβα τὸ γράμμα σου· εἶδα ὅσα μὲ γράφεις. Ἔχει καὶ τουμπλέκια94 ὁ ποῦτζος μου (τουρκικὰ ὄργανα τοῦ ἱππικοῦ), ἔχει καὶ τρουμπέτες (ἑλληνικὰ ὄργανα). Ὅποια θέλω θὰ μεταχειρσθῶ. Ταῦτα εἰς ἀπάντησιν τοῦ γράμματός σου. Γαρδίκι, τὴν 15ην Ἀπριλίου 1824. Καραϊσκάκης.”»95

«Ἐννοοῦσεν μὲ τοῦτο ὅτι μὲ ὅ,τι μέσον ἐδύνατο νὰ κυριεύσῃ τὰ Ἄγραφα ἤθελε τὸ μεταχειρισθῇ, ἢ μὲ τὸ μέσον τῶν Τούρκων ἢ μὲ τὸ μέσον τῶν Ἑλλήνων, τὰ Ἄγραφα ἐφρόντιζεν νὰ ἐξουσιάσῃ. Καὶ κινήσας εὐθὺς μετέβη εἰς Κρανιάν, ὁποῦ μὴ εὑρὼν κανέναν εἰς τὰς οἰκίας, τὴνλεηλάτησαν.»96

Κινήσεις και ενέργειες Καραϊσκάκη, Στορνάρη και Τούρκων

Μέχρι να στείλει επιστολή και στον Σούλτζια Κόρτζια97 ο Στορνάρης για το αγραφιώτικο αρματολίκι, ο Καραϊσκάκης μετέβη —περνώντας από τον αυχένα Cheatrã mbroastã* στηνΚαστανιά,98 όπου συναντήθηκε με τον πολιτάρχη του Σούλτζια Κόρτζια, τον Χουσεΐν Τζιούρη, εκτοξεύοντας απειλές προς όλους: «Ἢ τὰ Ἄγραφα λοιπόν ἢ θὰ τὸ κάμω στάχτη ἀπὸ τὴν μίαν ἄκραν ἕως εἰς τὴν ἄλλην, καὶ ὁ τόπος δὲν θέλει σᾶς χωρέσει! Ὁ Χουσεΐν Τζιούρης ὄχι τὰ Ἄγραφα μόνον ὑποσχέθη ἀλλὰ καὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, διὰ νὰ ἐλευθερωθῇ.»99

Βέβαια οι Τούρκοι δεν ήθελαν να του δώσουν το αρματολίκι, καθώς τον Μάιο του 1824 οΣτορνάρης έλαβε απάντηση του Σούλτζε Κόρτια, που του έγραφε: «Ἐγὼ αὐτουνοῦ (εννοεί τουΚαραϊσκάκη) τοῦ γύφτου καὶ τοῦ χαΐνη100 δὲν τοῦ δίδω οὔτε καλύβα, ὄχι Ἄγραφα. Μόνον ἐσεῖς κοιτάξετε νὰ μὴ μὲ γελάσετε. Πολεμήσατέ τον ἐσεῖς ἀπὸ ἀπάνω, ρίξατέ τον εἰς τὸν κάμπον, καὶ τότε ἀκοῦτε τὴν νίλαν του. Ἄνθρωπον ὁποῦ τὸν κυνηγᾶ τὸ ἔθνος του, ψωμὶ δὲν τοῦ δίνω ἐγώ.»101

Πλόπι.

Οι άνδρες του Στορνάρη κινήθηκαν από το διάσελο του χωριού Πλόπι102 προς την Μουτσιάρα103 κι από κει προς Τυφλοσέλι, ενώ εν τέλει ενώθηκαν με τα στρατεύματα των Σταμούλη Γάτσου καιΚαραταΐρη, που κι αυτοί κυνηγούσαν τον Καραϊσκάκη, στο χωριό Πίρα.104

Ο Καραϊσκάκης εντωμεταξύ οχυρώθηκε στο όρος Κουρούνα,105 βορειοδυτικά της Καστανιάς,106 ενώ οι αντίπαλοί του ανταμώθηκαν στις 23 Απριλίου 1824 με τον Γιαννάκη Ράγκο και τους 500 άνδρες του στα περτουλιώτικα λιβάδια. Συνέπηξαν έτσι ένα υπολογίσιμο στράτευμα 2.500 ανδρών.107

Οι κορυφές της Μπουντούρας (2.074 μ.) και της Βίγκας (1.300 μ.) ανάμεσα από περτουλιώτικα λιβάδια και (Άνω) Περλιάγκο.

Καθώς το στράτευμα κινούνταν προς την Καστανιά, έξω από το Περλιάγκο,108 στο οποίο είχε φθάσει ο Καραϊσκάκης το προηγούμενο βράδυ, οι αντιμαχόμενοι συναντήθηκαν και αντάλλαξαν παταριές και απειλητικές επιστολές. Ο Καραϊσκάκης, που ήταν όπως είπαμε πολύ άρρωστος, «θυμωθεὶς ἐζήτησεν νὰ τὸν βάλουν εἰς τὸ κρεβάτι νὰ τὸν ἐβγάλουν εἰς ἓν ὑψηλὸν μέρος νὰ ἀγναντεύῃ.»109 Η μάχη110 συνεχίστηκε όλη την ημέρα χωρίς απώλειες για τις δύο μεριές.

Στη συνέχεια ο Καραϊσκάκης περνάει κάθετα τον Κόζιακα και κατευθύνεται μέσωΚαρβουνολεπενίτσας111 προς τα χωριά Ντούσκο112 και Πόρτα, όπου βρισκόταν ο ίδιος ο Σούλτζια Κόρτζια με το στρατό του, ενώ στα Τρίκαλα είχε παραμείνει ο Σιλιχτάρ Μπόδα.

Οι άνδρες του Καραϊσκάκη —μειωμένοι κατά 250, οι οποίοι αποχώρησαν από τις απάνθρωπες νυχτερινές διαδρομές— οδοιπόρησαν δεκάωρη νυκτερινή πορεία 50 περίπου χιλιομέτρων —μάλιστα, για να μπερδέψουν τους Τούρκους, πήγαν από την πεδιάδα κι όχι τα ορεινά περάσματα113— μέχρι το καρδιτσιώτικο χωριό Κούτσουρο,114 όπου αναπαύτηκαν, και στη συνέχεια μετέβησαν στηναγραφιώτικη Καστανιά.115

Ο Στορνάρης δεν δέχθηκε να συμπράξει με τους Τούρκους και να συνεχίσει να τον καταδιώκει —καθώς είχε ήδη αποχωρήσει από το ασπροποταμίτικο αρματολίκι—, σε αντίθεση με τον Ράγκο και τους άλλους που ακολούθησαν τον Καραϊσκάκη.

Πηγές

«Διευθυνόμενοι τὸν δρόμον τῆς Καστανιᾶς βλέπομεν ἀντικρύ μας, μέσα εἰς τοὺς θάμνους, στρατιώτας. Ὁ Καραϊσκάκης διὰ νυκτός ἔφθασεν εἰς Περνιάγκου, ὁ δὲ σκοπός του ἦτον νὰ νυκτώνῃ, ἀλλὰ καὶ νὰ ξημερώνῃ ἀλλοῦ. “Ὀγλήγορα”, λέγει ὁ Στορνάρης, “νὰ προκαταλάβωμεν τὸ διάσελον, νὰ μὴ διαβοῦν εἰς τὰ περτουλιώτικα λιβάδια, καὶ πουθενὰ δὲν δυνάμεθα νὰ τοὺς βαστάξωμεν ἔπειτα.” Ἐπιστρέφουν οἱ στρατιῶται, τρέχουν, προκαταλαμβάνουν τὴν θέσιν ἐκείνην, ἐφθάσαμεν καὶ ἠμεῖς. Εἴδαμεν ἀντικρὺ εἰς μίαν χούνην ἐλατώδη τοὺς καπνούς· ἐκαταλάβαμεν τὴν τοποθέτησίν των. Ἀμέσως ὁποῦ ἐσυνάχθημεν ὅλοι, τοὺς εἰδοποιήσαμεν μὲ μίαν παταργιὰν ντουφέκια, διὰ νὰ ἐννοήσουν τὴν δύναμίν μας. Ὁ Καραϊσκάκης ἀκούσας τὴν παταργιάν, ἀνταποκριθεὶς μὲ ἄλλην, μᾶς γράφει: “Εἰς ἐλόγου σας ὁποῦ ῥίχνετε τὴν παταργιὰν εἰς τὴν ῥάχην. Τί σᾶς χρειάζεται ἡ παταργιά, κερατάδες, ἢ θέλετε νὰ γυρίσω ὀπίσω νὰ κάψω ἐσᾶς καὶ τὰ παιδιά σας; Νὰ γκρεμνισθῆτε ἀπὸ αὐτοῦ, νὰ μὴ σᾶς πάρῃ ὁ διάολος. Ὄχι ἄλλο. Γεώργιος Καραϊσκάκης” Ἀπόκρισις: “Κερατᾶ, ὅλοι νὰ σοῦ γαμήσωμεν τὸ κέρατο. Τί παντυχαίνεις, μὲ καυχησίματα πολεμᾶς νὰ φοβερίζῃς; Αὐτοῦ ὁποῦ ἐμβῆκες, δὲν μᾶς γλυτώνεις. Στορνάρης, Ῥάγκος.”»116

«Ἐν τοσούτῳ, οἱ μὲν πολεμοῦντες μακρόθεν ὅλην τὴν ἡμέραν, (…) καὶ ἡ ζημία ὅλη ἦτον δύο πληγωμένοι ἀπὸ ἡμᾶς ἐλαφρά, καὶ ἴσως κανένας ἀπὸ ἐκείνους. Ἀποσύρθημεν καὶ ἡμεῖς καὶ αὐτὸς τὸ ἑσπέρας νὰ ξαποστάσωμεν.»117

« Καραϊσκάκης δὲν καρτέρεσεν, παρὰ σχίζει τὸν Κόζιακαν, καὶ ἀπὸ τὰ δυσβατότερα μέρη κατεβαίνει εἰς τὴν Καρβουνολεπενίτζαν, εἰς τὸν Ῥιζόν. Ἐκεῖ σταμάτησεν ὀλίγον, παράγγειλεν νὰ ἀφήσουν τὰ ζῷα ὅλα ἴσια ἀπὸ τὸν κάμπον, διαβαίνει ἀπὸ τὴν ἄκραν τοῦ χωριοῦ Ντούσκου καὶ τῆςΠόρτας.»118

«Ἐκεῖ ἐνῷ ἐπροχώρουν πῆρεν ἕνα ντουφέκι φωτιά· ἐφοβήθη τὸ στράτευμα· ὀπισθοδρόμησαν μερικοί, ἀνακατώθηκαν. Ἐφώναξεν ὁ Καραϊσκάκης: “Δὲν εἶναι τίποτες, ὠρὲ Ἕλληνες πουτζαράδες, τίποτες δὲν εἶναι!” Ἄκουσαν τὸν θόρυβον οἱ ἐκεῖ φυλάσσοντες Τοῦρκοι, ἐξύπνησαν· ἐκεῖ ἦτον ὁ ἴδιος ὁ Σούλτζιας. Ἐκτύπησαν τὰ τουμπλέκια, ἐτοιμάσθησαν, πλὴν κανένας δὲν ἐβγῆκεν, ἀπὸ τὸν φόβον του, ἔξω.119  Καραϊσκάκης, ὁδοιπορῶν ὅλην τὴν νύκτα ξημέρωσεν εἰς τὸ Κούτζορον, κὶ ἐκεῖ ἀνάπαυσεν τὸ στράτευμά του. Ἀπὸ τὸ συμβὰν τῆς νυκτὸς ἀποσπάσθησαν ἕως 250 ἄνδρες, οἵτινες κατ’ ὀλίγον ἤρχοντο καὶ ἐνώνοντο μὲ ἡμᾶς. Καὶ τοῦτοι ἦσαν ὅλοι ξένοι καὶ ἀσυνήθιστοι ἀπὸ νυκτερινὰς ὁδοιπορίας. Αὐτοὶ μᾶς διηγοῦντο τὴν σκληρότητα120 τοῦ ἀνδρός, τὴν ἐπιμονὴν ὁμοῦ καὶ τὴν δεινήν του θέσιν ἀπὸ τὴν ἀσθένειάν του. Ὁ Καραϊσκάκης, τέλος πάντων, ὁ ἐπιχειρηματίας,121 ἐμβῆκεν εἰς τὰ Ἄγραφα, καὶ ἐζάλισεν καὶ τὸν Ῥάγκον, καὶ τοὺς πολίτας, καὶ τὸν Σούλτζιαν.122 Ὁ Ῥάγκος δὲν ἔβλεπεν πῶς νὰ ἐκδικηθῇ. Ὁ Στορνάρης ἦτον ἐνωχλημένος, διατὶ νὰ ἐνεργήσῃ ὁ Ῥάγκος νὰ πηγαινοέρχωνται Τοῦρκοι εἰς τὸν στρατόν μας. Ὁ Ῥάγκος, ζητῶν τὸν Στορνάρην νὰ τὸν ἀκολουθήσῃ εἰς τὰ Ἄγραφα, δὲν ἠθέλησεν αὐτός λέγων ὅτι: “Μὲ Τούρκους μαζὶ δὲν πηγαίνω νὰ πολεμήσω. Ἂν τὸν πολεμούσαμεν μοναχοί μας ἕως νὰ τὸν διώξωμεν, καλῶς, εἰδὲ μὲ Τούρκους δὲν ἀνακατώνομαι.123” “Ἔ, καπετὰν Νικολό”, τὸν λέγει, “καὶ μὲ Ἐβραίους θέλει ἐνωθῶ νὰ τὸν διώξω, τὸν κερατᾶ.” “Κάμε ὅπως θέλεις”, τὸν λέγει ὁ Στορνάρης124

« Ῥάγκος ἀφοῦ διὰ πολλῶν τρόπων ἐπροσπάθησε ν’ ἀποδείξῃ εἰς τοὺς Τούρκους ὅτι ὁΚαραϊσκάκης εἶναι τῷ ὄντι κατατρεγμένος ἀπὸ τὴν Διοίκησιν τῆς Δυτικῆς Ἑλλάδος καὶ ὅτι τὰ κινήματά του ταῦτα εἶναι ἔργα ἀπελπισίας, μόλις τελευταῖον τοὺς ἔπεισε νὰ μὴ δεχθῶσι τὸ πρόβλημα τοῦ Καραϊσκάκη, ἀλλ’ ἐκ συμφώνου νὰ τὸν πολεμήσωσι καὶ νὰ τὸν καταστρέψωσιν. Ἐνῷ λοιπὸν ὁΚαραϊσκάκης εἶχε τοποθετηθῇ εἰς τὸν Κόζιακα τοῦ Ἀσπροποτάμου, ἐπῆγε κατ’ αὐτοῦ ὁ Νικολὸς Στορνάρης, ὁ Λιακατᾶς, ὁ Ῥάγκος καὶ ἄλλοι τινὲς καὶ τὸν ἐπολέμησαν. Ἡ μάχη δὲν εἶχε σημαντικὰ ἀποτελέσματα οὔτε διὰ τὸ ἓν μέρος οὔτε διὰ τὸ ἄλλο. Ἰδὼν ὅμως ὁ Καραϊσκάκης ὅτι ἐκεῖ ἤθελεν ἀποκλεισθῇ, ἀνεχώρησε κρυφίως τὴν νύκτα· καὶ ἐπειδὴ εἶχε μάθει ὅτι ὁ Σούλτσης Κόρτσας μὲ χιλίους περίπου Τούρκους εἶχε προκαταλάβει τὰς Πόρτας, ὅπου ἦτον ἡ πιθανωτέρα διάβασις αὐτοῦ, κατέβη εἰς τὴν πεδιάδα τοῦ μολαλικίου, ὅπου δὲν ἐπιθανολογοῦσαν ποτὲ οἱ Τοῦρκοι ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ καταβῇ, καὶ ἐμβῆκεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Ἀγράφων καταδιωκόμενος καὶ ἀπὸ Τούρκους καὶ ἀπὸ Ἕλληνας.»125

1824.06: Φυγή του Καραϊσκάκη στην Πελοπόννησο

Τελικά ο κυνηγημένος Καραϊσκάκης αναγκάστηκε να ζητήσει εγγράφως —αλλά μάταια— συγνώμη από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, και στις 25 Ιουνίου 1824 κατέφυγε στο Ναύπλιο,126 όπου η Κυβέρνηση του αναγνώρισε όλους τους βαθμούς και τα αξιώματά του.

Πηγές

« Καραϊσκάκης μετέβη εἰς τὴν ἐπαρχίαν Καρπενισίου. (…) Ἀφ’ οὗ ἡσύχασεν ὀλίγον εἰς Καρπενίσιον, ἔγραψεν εἰς τὸν Μαυροκορδάτον ἀπολογούμενος τρόπον τινὰ καὶ ζητῶν συγχώρησιν.127 Ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἦτο πλέον ἐπίφοβος καὶ ἐπειδὴ ἑπόμενον πολλά ὅλοι οἱ ἐνάντιοι του καὶ πρὸ πάντων ὁ Τσόγκας καὶ Ῥάγκος, οἱ ὁποῖοι δι’ ἀλλεπαλλήλων γραμμάτων ἐβίαζον τὸνΜαυροκορδάτον ὄχι μόνον νὰ μὴν τοῦ δώσῃ τὴν συγχώρησιν, ἀλλὰ μάλιστα καὶ νὰ τὸν κατατρέξῃ, ὅσον τὸ δυνατὸν σκληρότερα, ἐστάθη ἀδύνατον νὰ ἐπιτύχῃ τὴν συγχώρησιν. Βλέπων λοιπὸν ὅτι δὲν ἦτον δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ μεταξὺ τοσαύτης ἐναντιότητος καὶ ἀπὸ μέρους τῶν στρατηγῶν καὶ ἀπὸ τὴν ἰδίαν διοίκησιν τῆς Δυτικὴς Ἑλλάδος, ἀπεφάσισε νὰ ἀναχωρήσῃ ἀπὸ αὐτὰ τὰ μέρη, μετέβη δὲ εἰς Ναύπλιον, ὅπου τότε ἡ Διοίκησις, καταβαλοῦσα τοὺς ἐναντιωθέντας εἰς τὴν στερέωσιν αὐτῆς Πελοποννησίους, εἶχε κατασταθῇ ἰσχυρά.»128

Μεταστροφή Καραϊσκάκη

Προσωπογραφία του Γ. Καραϊσκάκη από τον Καρλ Κρατσάιζεν (λιθογραφία επιχρωματισμένη με το χέρι, Μουσείο Φιλελληνισμού).

Παρακολουθήσαμε μια μεταβατική περίοδο της ζωής του Καραϊσκάκη (αλλά και των υπολοίπων κλεφταρματολών αλλά και απλών κατοίκων), που αναλύεται εμβριθώς στο πρόσφατα εκδοθέν βιβλίο του καθηγητή του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου Διονύση Τζάκη.129 Οι άνθρωποι της περιόδου αυτής προσπαθούν να προσαρμοστούν στην νέα πραγματικότητα που δημιούργησε η Ελληνική Επανάσταση. «Πρόκειται για μεγάλης κλίμακας ανακατατάξεις στην οργάνωση των σχέσεων εξουσίας που συνέβησαν με διαφορετικό τρόπο, ρυθμό και ένταση στη διάρκεια της Επανάστασης. Στην περιδίνηση αυτής της κοσμογονίας βρέθηκαν όλοι οι οπλαρχηγοί, αλλά η πορεία τους δεν ήταν παρόμοια.»130

Μεταξύ 1822 και 1824 βλέπουμε «την προοδευτική μεταμόρφωση του Καραϊσκάκη από κλεφταρματολό που αγωνίζεται για τον “τόπο” του σε πρότυπο του στρατιωτικού αρχηγού που υπακούει στην εθνική διοίκηση και πολεμά για την κοινή πατρίδα. (…) Η αλλαγή της στάσης ήταν τόσο απότομη και ριζική, όπως αυτή του Σαούλ σε Παύλο».131

Το εκφράζει άλλωστε και με δικά του ωραία λόγια ο συνειδητοποιημένος πια Καραϊσκάκης: «Στὴ σκηνὴ αὐτὴ ἔτυχε νὰ εἶναι κὶ ὁ ἄρχοντας Ὑδραῖος Βασίλης Μπουντούρης κὶ εἶπε στὸν Καραϊσκάκη: “Δὲν ἔκαμες ὡς τώρα ὅσο ἔπρεπε τὸ χρέος σου στὴν πατρίδα, Καραϊσκάκη· ὁ Θεὸς νὰ σὲ φωτίσῃ νὰ τὸ κάμῃς ἀπὸ δῶ κὶ ὀμπρός.” “Δὲν τ’ ἀρνιῶμαι”, ἀποκρίθηκε ὁ Καραϊσκάκης. “Ὅταν θέλω, γίνομαι ἄγγελος, κὶ ὅταν θέλω, γίνομαι διάβολος. Ἀπὸ τώρα ἔχω σκοπὸ νὰ γίνω ἄγγελος.»132

Γιάννης Ψυχοπαίδης, Γεώργιος Καραϊσκάκης (λεπτομέρεια).

Βέβαια, αν από τον Φεβρουάριο ως τον Μάιο του 1824 Στορνάρης, Καραϊσκάκης και λοιποί Έλληνες δεν αναλώνονταν σε εμφύλιες μεταξύ τους διαμάχες αλλά ενωμένοι πολεμούσαν τους Τούρκους, ο ιστορικός ρους θα μπορούσε να αποβεί διαφορετικός για την περιοχή μας και την επιτυχία της σύνολης Ελληνικής Επανάστασης.

Η ιστορία όμως δεν γράφεται με “αν”, οπότε ας ξαναγυρίσουμε στα ιστορικά γεγονότα και συμβάντα.

1824.11: Μετάβαση Στορνάρη–Λιακατά προς Μεσολόγγι

Μνημείο προς τιμήν του Νικολού Στορνάρη στον «Κήπο των Ηρώων» στο Μεσολόγγι. Φωτογραφία Σπυρίδωνος Βλιώρα, 30.07.2021.

(…)

Τη συνέχεια της δημοσίευσης θα τη βρείτε στην έντυπη έκδοση της καλαμπακιώτικης εφημερίδαςΤα Μετέωρα (13.08.2021) καθώς και σε βιβλίο που θα εκδοθεί προσεχώς.

Υποσημειώσεις

  1. Ο αρχαίος Ἴναχος. «Ῥεῖ γὰρ (sc. ὁ Ἴναχος) ἀπ’ ἄκρας Πίνδου Λάκμου τ’ ἀπὸ Πεῤῥαιβῶν εἰς Ἀμφιλόχους καὶ Ἀκαρνᾶνας, μίσγει δ’ ὕδασιν τοῖς Ἀχελῴου.» Σοφοκλής, Tragicorum Graecorum fragmenta, 271, 1–4 (τ. 4, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1977). 

  2. Παπασωτηρίου 1939, 177–178. 

    1. Το σημερινό Μυρόφυλλο (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 404–408), στη θέση39°22'01.2"N 21°19'33.0"E και σε υψόμετρο 700 μ. 

    2. 39°21'22.8"N 21°22'52.5"E

    3. 39°17'51.4"N 21°25'33.1"E, σε υψόμετρο 400 μ. «Για τους αυτόχθονες κατοίκους ημετονομασία του Ασπροπόταμου σε Αχελώο γίνεται μετά τη γέφυρα του Κοράκου καθώς το ποτάμι εισέρχεται στην Αιτωλοακαρνανία. Η αλλαγή της ονομασίας δικαιολογείται και από την αλλαγή της μορφής που παίρνει το ποτάμι μετά τη γέφυρα. Η βαθιά κοίτη γίνεται ξαφνικά πολύ πλατιά και το πλάτος του ποταμού φθάνει σε δεκάδες μέτρα. Τα ορμητικά νερά χάνουν τη βοή και τους αφρούς κυλώντας ήρεμα σε πολυσχιδείς μικρότερους παραποτάμους και χείμαρρους.» Κωνσταντινίδης 2017 (Ασπροποταμίτες), 20, 41. 

    4. «Ἀκούσας ὁ λαὸς τὸ σύνθημα, ὅτι ἐκίνησαν οἱ Τοῦρκοι, ὥρμησεν πρὸς τὸν πόρον τοῦ ποταμοῦ νὰ διαβῇ τὸ ἐκεῖθεν μέρος. Οἱ Γωγαῖοι τοὺς ἐμπόδιζαν. Πῆγεν ὁ Στέργιος Στορνάρης καὶ ἄνοιξεν τὸν τόπον. Ἄρχισεν ὁ λαὸς νὰ διαβαίνῃ εἰς τὴνΜσιοῦντα (39°20'34.9"N 21°20'00.6"E, σε υψόμετρο 750 μ.) καὶ Ἁγίαν Παρασκευήν(39°19'02.6"N 21°20'09.6"E, σε υψόμετρο 1200 μ.). (…) Εἰδοποιήθη ὁ Μῆτρος Γώγου ὅτι ὁ λαὸς ἐμβῆκεν εἰς τὸ Ῥαδοβίζι· ἔτρεξεν εἰς τὴν Ἁγίαν Παρασκευὴν νὰ προλάβῃ.» Κασομούλης Α, 331–332. 

  3. «Ἡνίκα δὲ γένηται καιρὸς ἐπιτήδειος, ἀποσκαλώσαντες ἔρχονται εἰς τὸν ποταμὸν τὸν ἐπιλεγόμενονἌσπρον, καὶ ὁμοίως κἀκεῖσε ἀναπαυσάμενοι, πάλιν ἀποκινοῦντες ἔρχονται εἰς τὸν Σελινάν(45°09'34.0"N 29°39'10.0"E), εἰς τὸ τοῦ Δανουβίου ποταμοῦ λεγόμενον παρακλάδιον.» Κωνσταντίνος Ζʹ Πορφυρογέννητος, Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ῥωμανὸν (De administrando Imperio), 9, 90–93. 
  4. Στα οποία όμως δεν αναφέρεται η λέξη Ασπροπόταμος, π.χ. στην «Διάγνωσιν» του 1163. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 79–92. 

  5. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 28. 

  6. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 94. 

  7. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 31. 

  8. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 101–102. Ποια ήταν τα μονύδρια αυτά που αναφέρονται καθώς και τα τοπωνύμια, ορεωνύμια, υδρωνύμια και λοιπά που αναφέρονται στα τρία αυτά πολύτιμα έγγραφα που αναφέραμε παραπάνω, των ετών 1163, 1336, 1393, θα τα αναλύσουμε σε μελλοντική μας εργασία. 

  9. Νικονάνος 1982 (Ασπροκκλησιά), 123, Ντάφη 2018 (Ασπροκκλησιά), 224, 235. 

  10. Σοφιανός 2004 (Επισκοπή), 34. 

  11. «Η μονή της Παναγίας στον Ασπροπόταμο, η επονομαζόμενη και Άσπρη Εκκλησία, δεν δύναται να ταυτιστεί λόγω της έλλειψης έγγραφων και αρχαιολογικών μαρτυριών.»Αγορίτσας 2016, 67. 

  12. Αγορίτσας 2016, 67, υποσημείωση 39. 

  13. Της οποίας μάλιστα κάποιος μοναχός είχε εγκατασταθεί σε μετεωρίτικη σκήτη, άρα είχε σχέσεις με την Επισκοπή Σταγών και τα Μετέωρα: «Διεδέξατο τὴν μικρὰν ἐκείνην κατοίκησιν ἱερομόναχός τις, Μανασσῆς λεγόμενος, ὅστις ἦν ἐν τῇ τοῦ Χρυσένου μονῇ, μετὰ τῶν μετ’ αὐτοῦ· ἐάσας οὖν ἐκεῖσε τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, λαβὼν δαπάνας καὶ ἔξοδον, ἀνῆλθεν ἐν τῷ σπηλαίῳ (…). ὁ προρρηθεὶς Μακάριος, οὕτως γὰρ μετωνομάσθη, καὶ ἀρχιμανδρίτης γέγονε· ἔλαβε δὲ καὶ αὐτὸς τόπον ἐκ τοῦ Στύλου καὶ ἐφύτευσεν μερικὸν ἀμπέλιον, ὅπερ μετὰ χρόνον τινά, ἐάσας τὸ σπήλαιον, ἀπεστράφη ὅπισθεν εἰς τὸ Χρύσινον.» Βέης 1909 (Συμβολή), 274 & 236μγ–μδ. 

  14. Αγορίτσας 2016, 67–68. 

  15. Τερεζάκης 2013, 158. 

  16. Σπανός Κ. 2003 (401), 97. 

  17. Σπανός Κ. 2003 (401), 98. 

  18. Σπανός Κ. 2003 (401), 115. Ο προσδιορισμός «εἰς Ἀσπροπόταμο», προκειμένου να γίνει διάκριση με την Κρανιά Ελασσόνας που αναφέρεται στο φύλλο 58α. Σπανός Κ. 2003 (401), 115. 

  19. Σπανός Κ. 2003 (401), 109. 

  20. Η λέξη της ελληνιστικής κοινής ἄσπρος προέρχεται από την λατινική asper

  21. Δημήτριος Σοφιανός, «Ο Άγιος Βησσαρίων, μητροπολίτης Λαρίσης (1527–1540) και κτίτορας της Μονής Δουσίκου. Ανέκδοτα αγιολογικά και άλλα κείμενα», Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά, 4 (1992) 252–253. 

  22. Σπανός Κ. 1997 (421), 17. 

  23. Σπανός Κ. 1997 (421), 23. 

  24. Σπανός Κ. 1997 (421), 26. 

  25. Σπανός Κ. 1991 (39), 34. 

  26. Αν και το νοτιοανατολικό σύνορο της περιοχής Ασπροπόταμο είναι ο Πορταϊκός ποταμός. 

  27. Björnståhl 1979, 109. 

  28. Leake 1996.29, 36. 

  29. «Λοιπόν, αρχές του Οκτωβρίου κίνησαν από τα Κούτσιανα, πρωτοχώρι του Ασπροποτάμου, και φτάσανε στο Μικρό Χωριό του Καρπενισιού στις 19 Νοέμβρη· δηλαδή κάμαν 1½ μήνα, κι αυτό γιατί προχωρούσανε βόσκοντας τα κλεμμένα κοπάδια τους στο δρόμο. Δηλαδή οΣτορνάρης γίνηκε τσέλιγκας, αφού ήταν αναγκασμένος να φύγει από τον τόπο του. Έτσι, φροντίζοντας για τα γιδοπρόβατά του, αργοπορούσε από χωριό σε χωριό, ώσπου ν’ απαντήσει τους Λαμπραίους. (…) Αρνήθηκε ν’ ανταμωθεί με τον Ράγκο, για να μένει ουδέτερος. Τα κοπάδια του Στορνάρη (…) πάθανε πολλά στο δρόμο τους. Λίγα προφτάσανε να μπούνε στο Μοριά, για να πουληθούνε.» Κασομούλης Α, 352, υποσημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  30. Πρόκειται για το όρος Καλιακούδα στη θέση 38°47'45.4"N 21°45'31.9"E και με υψόμετρο 2099 μ. 

  31. Κασομούλης Α, 349, 350. 

  32. Κασομούλης Α, 352. 

  33. Κασομούλης Α, 353. 

  34. Βακαλόπουλος Ϛ 1982, 625. 

  35. Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 72–73. 

  36. Leicester FitzGerald Charles Stanhope, 5th Earl of Harrington CB

  37. Κασομούλης Α, 364, Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 72–73. Βλ. στον Κασομούλη Α, 364–365, κι ένα περιστατικό που ο Στορνάρης εξυπηρέτησε και βοήθησε τον λόρδο Βύρωνα. 

  38. Κασομούλης Α, 353. 

  39. «Και δεν ήταν η Στορνάραινα μονάχα πολυέξοδη, αλλἀ χάλαγε και τα συνοικέσια για τις κόρες της για ψύλλου πήδημα, κατάσταση που στενοχωρούσε πολύ τον Στορνάρη και τον εξέθετε στους άλλους Καπεταναίους, πράγμα που θα αναγκάσει τον Κασομούλη να γράψει γι’ αυτήν ότι ήταν “μιὰ ἀνόητος σύζυγος, ποὺ τὴν χαρακτήριζε καὶ μιὰ ἀπολιτευσία χωρική», δηλαδή μια γυναίκα με χωριάτικη και απότομη συμπεριφορά.”» Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 74. 

  40. Κασομούλης Α, 358, Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 74. 

  41. Γιαννούλης 1993 (Λιακατάς), 134. 

  42. Η λέξη μοναστήρι και άλλες παρόμοιες στο πολυτονικό οξύνονται, διότι θεωρούνται ότι τονίζονται στην προπαραλήγουσα: μοναστήριον. 

  43. Ο Κασομούλης γράφει Λιξούρι, με –ι–. Είτε το όνομα προέρχεται από το luxuria / luxurio(Άγγελος Σιμωνετάτος, Δοκίμιο για την καταγωγή των ονομάτων πόλεων & τόπων της Κεφαλονιάς) είτε από το υδρωνύμιο Lixus, το –ι– δικαιολογείται και το –η– φαίνεταιπαρετυμολόγηση από τη λέξη λήξη

  44. Παρακαλούσε τον Νικόλαο Κασομούλη. 

  45. Κασομούλης Α, 358. 

  46. Το σημερινό Μεγανήσι Λευκάδας

  47. Κασομούλης Α, 358. 

  48. Κασομούλης Α, 372. 

  49. Κασομούλης Α, 373. 

  50. Βακαλόπουλος Ϛ 1982, 626. 

  51. Στη δίκη του Καραϊσκάκη ο Στορνάρης τον υπερασπίστηκε (Κασομούλης Α, 383)· γι’ αυτόν τον λόγο ο Καραϊσκάκης του έδωσε την άλλη μέρα το χρηματικό ποσό των 300 ρουμπιέδων, το οποίο όμως ο Στορνάρης αρνήθηκε να παραλάβει (Κασομούλης Α, 384). 

  52. Βακαλόπουλος Ϛ 1982, 627. 

  53. «Ἀπεφάσισε νὰ ὑπάγῃ εἰς Ἄγραφα, διὰ νὰ δοκιμάσῃ νὰ κατασταθῇ διὰ τῶν ἰδίων ὅπλωνεἰς τὴν ἐπαρχίαν αὐτήν.» Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 18. 

  54. «Μόλις μαθεύτηκε ότι ο Καραϊσκάκης ξεκίνησε για τα Άγραφα, άρχισαν σωρηδόν να τρέχουν προς αυτόν οι στρατιώτες, που παρά την αρρώστια του τους ενέπνεε τόσο. Κι οΣτορνάρης, μαζί με τον Λιακατά, ύστερα απ’ αυτά τα γεγονότα, κατά διαταγήν τηςΔιεύθυνσης Δυτικής Ελλάδας, έμελλε να παρακολουθεί τις κινήσεις του Καραϊσκάκη.» Γιαννούλης 1993 (Λιακατάς), 135, Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 75. 

  55. Βακαλόπουλος Ϛ 1982, 628. 

  56. Κασομούλης Α, 385. 

  57. Κασομούλης Α, 387. 

  58. Κασομούλης Α, 392. 

  59. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 18–19. 

  60. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 16. 

  61. «Επιστολή είχε γίνει τωόντι, όχι όμως με το πνεύμα της παραδόσεως του Μεσολογγίου και Αιτωλικού. Ολίγον κατωτέρω βλέπει ο αναγνώστης την αληθινήν εξήγηση του πράγματος. Η διαφημισθείσα προδοσία ήτο ψευδής, αναμφισβητήτως, γέννημα κομματικών ερίδων της εποχής. Ο ιστορικός Παπαρρηγόπουλος σαφέστατα λύει το ζήτημα υπέρ του υβριζομένου Καραϊσκάκη. Άλλως και η εξ αντιθέτων επιτροπή, η οποία τον δίκασε και τον κήρυξε ένοχο, δεν τόλμησε να δημοσιεύσει καμία εναντίον του επίσημη καταδικαστική απόφαση. Αφ’ ετέρου ο Κ . Βουλπιώτης, ο δήθεν συνένοχος της προδοσίας, όχι μόνον δεν καταδιώχθηκε, αλλ’ απέκτησε και την εύνοια του Μαυροκορδάτου, αντί τιμωρίας.» Σημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  62. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 16, 17, 18. 

  63. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 19. 

  64. Κασομούλης Α, 394. 

  65. «Εἰς τὰς 10 Ἀπριλίου 1824 ἐκστρατεύσαμεν, ὁ Στορνάρης καὶ Λιακατᾶς, διὰἈσπροπόταμον.» Κασομούλης Α, 398. 

  66. Γιαννούλης 1993 (Λιακατάς), 136, Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 75. 

  67. «Βιάσαντες τὴν ὁδοιπορίαν μας (…) ἐφθάσαμεν εἰς Κοράκου γεφύρι, ἔως 1200 ὄντες ὅλοι.» Κασομούλης Α, 399. 

  68. 39°31'38.0"N 21°12'02.0"E, με υψόμετρο 2450 μ. 

  69. 39°32'27.0"N 21°15'27.6"E

  70. Η σημερινή Αθαμανία στη θλεση 39°31'39.0"N 21°15'02.5"E

  71. 39°28'23.2"N 21°19'27.9"E, το σημερινό χωριό Μεσοχώρα, σε υψόμετρο 880 μ. 

  72. Το σημερινό χωριό Ελληνικά στη θέση 39°22'45.8"N 21°23'28.3"E

  73. Στη θέση 39°24'27.0"N 21°23'18.7"E και σε υψόμετρο 750 μ. 

  74. 39°37'15.0"N 21°20'53.0"E

  75. Χατζηγάκης 1961 (Ασπροπόταμος), 251. 

  76. Ο Γιάννης Βλαχογιάννης υποθέτει ότι ο Καραϊσκάκης πέρασε στην περιοχή της Καλαμπάκας προς τα Γρεβενά, δεν γνωρίζει όμως πως ο Καραϊσκάκης απλώς βρισκόταν στο χωριό Γρεβενοσέλι (διάσελο του Γρεβενού!), το σημερινό χωριό Νεράιδα (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 247–248), στη θέση 39°26'53.3"N 21°13'41.1"E και σε υψόμετρο 1020 μ., εννέα περίπου χιλιόμετρα νότια της Κακαρδίτσας, από την οποία περνάει στη συνέχεια ο Καραϊσκάκης! Άλλωστε, το Γρεβενό (και τα Γρεβενά) ετυμολογούνται από την σλαβική λέξηгребен / greben, που σημαίνει «πλαγιά βουνού, βουνοσειρά» (< πρωτοσλαβική *grebenь). 

  77. Κασομούλης Α, 399. 

  78. Κασομούλης Α, 400. 

  79. 1500 άνδρες με τον Καραϊσκάκη και 1200 με τον Στορνάρη. «Τὸ περισσότερον στράτευμα τοῦ Καραϊσκάκη συνίστατο ἀπὸ Βαλτινούς, Γωγαίους (Ραντοβιζινοὺς) καὶ Κουτελδαίους (Τζιομερκιώτας), τρέχοντες ὅλοι διὰ λάφυρα καὶ “πίτα”.» Κασομούλης Α, 404. 

  80. Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 76. 

  81. Οργανωμένη από την Κυβέρνηση επαναστατική προσπάθεια. 

  82. Κασομούλης Α, 400–401. 

  83. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 19. 

  84. Κασομούλης Α, 400. 

  85. «“Πρώτο σχέδιο” (σκοπός) ήταν η αποχώρησή τους από τ’ Αρματολίκια, για να ικανοποιήσουν τους Τούρκους.» Σημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  86. «Ο λαός νόμιζε την εκστρατεία «συστηματική» (γενική, πατριωτική), λοιπόν όχι κατά του Καραϊσκάκη. Και θα μπορούσε να είναι, αν έλειπαν τα θανάσιμα πάθη.» Σημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  87. Κασομούλης Α, 400–401. 

  88. Κασομούλης Α, 401. 

  89. «Δυστυχώς δεν πραγματοποιήθηκαν την στιγμήν εκείνη όλα αυτά τα ωραία που πρότεινε ο Στορνάρης στον Καραϊσκάκη, γιατί δεν υπήρχε ο κατάλληλος άνθρωπος, που θα ένωνε όλους αυτούς τους Καπεταναίους, τους τόσο ικανούς μα και ζωηρούς, και θα τους ανάγκαζε να πειθαρχήσουν για ένα κοινό σκοπό. Ο Μαυροκορδάτος έδειξε ότι δεν ήταν ο κατάλληλος άνθρωπος που απαιτούσε η περίσταση, και που αντί να τους ενώσει, έκανε το αντίθετο: έριχνε τον ένα ενάντια στον άλλο. Ο Καραϊσκάκης επιθυμούσε να ξαναπάρει το Αρματολίκι των Αγράφων, που στην απουσία του λόγω αρρώστιας, τού το πήρε ο Ράγκος με την έγκριση των Τούρκων. Ο Στορνάρης και Λιακατάς πολέμησαν κι αυτοί με τη σειρά τους τον Καραϊσκάκη, μέχρις ότου έφυγε κυνηγημένος από το Ασπροπόταμο, κυνηγημένος από Τούρκους και Έλληνες. Ο Στορνάρης βέβαια κυνήγησε κι αυτός τον Καραϊσκάκη, αλλά με μια διαφορά: φάνηκε διώκτης του Καραϊσκάκη εφ’ όσον αυτός βρισκόταν στο Αρματολίκι του, αλλά μόλις ο Καραϊσκάκης πέρασε στ’ Άγραφα, ο Στορνάρης δεν θέλησε να συνεχίσει την δίωξή του μαζί με τους Τούρκους του Σούλτζια Κόρτζια, τον Ράγκο και τον Σταμούλη Γάτσο.» Γιαννούλης 1981 (Στορναραίοι), 77. 

  90. Παραδοσιακό κρουστό όργανο χωρίς λαβή, είδος τυμπάνου. (< τουρκική dümbelek) 

  91. Κασομούλης Α, 401–402. 

  92. Κασομούλης Α, 402. 

  93. Κασομούλης Α, 401. «Ζητεί ο Στορνάρης να στείλει ο Καραϊσκάκης βοήθεια, αλλά να μην πάει ο ίδιος, για να μην ανταμωθεί με τον Ράγκο και Γάτσο. Έξυπνη και όχι ταπεινωτική πρόταση. Σ’ εκείνους όμως γιατί δεν έκαμε την ίδια πρόταση; Και τέλος η μεγαλόπρεπη αυτή φανταστική εκστρατεία θα γινότανε χωρίς την παρουσία του Καραϊσκάκη από κείνους που ποθούσανε το θάνατό του. Και αυτοί οι εχθροί του οι θανάσιμοι, οικαλοκαθισμένοι στ’ Άγραφα, θα τα θυσιάζανε κι αυτά, για να κάμουν εκστρατεία ως τη Λάρισα. Και δεν ντρεπόταν ο Στορνάρης να ονομάζει φίλο τον Καραϊσκάκη, ενώ ήτανε σταλμένος να τον εξοντώσει;» Σημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  94. «< τουρκική dümbelek: παραδοσιακό κρουστό όργανο χωρίς λαβή, είδος τυμπάνου.» 

  95. Κασομούλης Α, 401–402. 

    1. Από τις αρωμουνικές λέξεις cheatrã / chiatrã (ετυμολογείται από τη λατινικήpetra < αρχαιοελληνική —ήδη ομηρική— πέτρα), που σημαίνει πέτρα (Cunia 2010, 284, λήμμα cheatrã, Νικολαΐδης 1909, 214, λήμμα κḭάτρα) και mbroastã, θηλυκό τουmbrostu (Cunia 2010, 640, λήμμα mbrostu¹), που κατά τον Νικολαΐδη (1909, 332, λήμμα μπρόστου, θηλυκό: μπροάστα) σημαίνει «ὄρθιος, ὀρθοστατῶν, ἱστάμενος ὄρθιος». 

  96. Κασομούλης Α, 402. 

  97. Κασομούλης Α, 402. 

  98. «Η στοματική παράδοση λέγει ότι ο Γεώργιος Καραϊσκάκης, όταν έφυγε από τον Αλή Πασά όπου ήταν στρατηγός του, εγκαταστάθηκε γι’ αρκετό χρόνο οικογενειακώς στην Καστανιά και επαγγέλονταν τον ζωέμπορο τον Τσαμπάζη. Είχε σχετισθεί με τον Αθανάσιο παπα–Πολυμέρου ή Νάσιο Καστανιώτη ή κυρ–Νάσιο τελευταίως και γνώριζε ότι ο Αθανάσιος παπα–Πολυμέρου ήταν Θεσσαλική προσωπικότητα που ήταν σεβαστή από Έλληνες αλλά και από Τούρκους. Γι’ αυτό την άνοιξη του 1824 μετά τη δίκη του στο Μεσολόγγι κυνηγημένος από τους Ράγκο και Στορνάρη μέχρι την Κρανιά Ασπροποτάμου, κατέφυγε όχι τυχαία στηνΚαστανιά, αλλά γιατί γνώριζε τη δύναμη του φίλου του Νάσιου Καστανιώτη, και ήλθε και ταμπουρώθηκε στη θέση “Κορούνα”, εκεί όπου σήμερα ονομάζουμε τη θέση “Τα ταμπούρια του Καραϊσκάκη”. Στις 20 Απριλίου 1824 εκκλησιάστηκε στον Άγιο Γεώργιο, στην αυλή του οποίου μίλησε προς τους νέους του χωριού, προσκαλώντας τους να πλαισιώσουν το στράτευμά του, να πολεμήσουν μαζί του τους Τούρκους για τη απελευθέρωση της πατρίδος. Στο διάστημα αυτό της παραμονής του και με τη μεσολάβηση του Νάσιου Καστανιώτη στον πολιτάρχη τον Σούλτζια Χουσεΐν Τζιούρη, αυτός τον δέχεται με τιμές και του υπόσχεται το Αρματολίκι των Αγράφων.» Παπανικολάου 1997 (Καστανιά), 182. 

  99. Κασομούλης Α, 403. 

  100. Αντάρτης, επαναστάτης, φυγόδικος, ληστής, προδότης (< τουρκική hain (δόλιος, προδότης) < αραβική خائن: ḵẖāʼin). 

  101. Κασομούλης Α, 403. 

  102. Η σημερινή Νέα Πεύκη (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 464), στη θέση 39°28'11.0"N 21°21'58.9"Eκαι σε υψόμετρο 950 μ. 

  103. «Ἀμέσως κινήθημεν· διὰ τοῦ Πλόπιου διάσελον κατηφορίσαμεν εἰς Μουτζιάρα.» Κασομούλης Α, 403. 

  104. «Πλησιάσαντες εἰς Τυφλοσέλι ( …) ἑνωθέντες εἰς χωρίον Πίρας ὅλοι μαζί, μὲ τὸνΣταμούλην καὶ Καραταΐρην.» Κασομούλης Α, 404. 

  105. Στη θέση 39°43'14.9"N 21°24'39.6"E και με υψόμετρο 1238 μ. 

  106. «Ὁ Καραϊσκάκης, περιμένων τὴν διαταγὴν τοῦ διορισμοῦ του, διέτριψεν τὰς δύο ἡμέρας ἐκεῖ, διὰ νὰ βιασθῇ δὲ ὁ Σούλτζιας περισσότερον νὰ τὸν διορίσῃ, προχώρησεν ἕως εἰς τὴνΚουρούνα, βουνόν ἀπάνω ἀπό τὴν Καλαμπάκαν, καὶ ἐκεῖ ὠχυρώθη.» Κασομούλης Α, 404. 

  107. «Ἐβγήκαμεν εἰς τὰ Περτουλιώτικα λιβάδια· ἐκεῖ ἀνταμώθημεν, κατὰ τὰς 23 Ἀπριλίου 1824, καὶ μὲ τὸν Ῥάγκον, ὅστις ἔφθασεν μὲ ἕως 500. Οὕτω ἐσυναθροίσθη ὁ στρατός μας ἕως 2500.» Κασομούλης Α, 404. 

  108. Πρόκειται για το Άνω Περλιάγκο, σημερινή Χρυσομηλιά (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 458–459), στη θέση 39°36'27.9"N 21°30'00.1"E και σε υψόμετρο 900 μ. Πρέπει να ετυμολογείται από την αρωμουνική / βλάχικη λέξη prilargu, που σημαίνει «ἀπωτέρω, κοινῶς μακρύτερα» (Νικολαΐδης 1909, 446, λήμμα πριλάργκου) αλλά και «ενδιάμεσα» (Cunia 2010, 853, λήμμα prilargu, 575, λήμμα largu²). (Θα μπορούσε βέβαια να είναι και από το σλαβικό пернанка / pernanka (αγριόπαπια), αλλά πιθανότερη θεωρούμε την αρωμουνική προέλευση) 

  109. Κασομούλης Α, 406. 

  110. Εμφύλια, να μην ξεχνιόμαστε! 

  111. Η σημερινή Πιάλεια (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 299–301), στη θέση 39°30'18.5"N 21°35'42.9"E και σε υψόμετρο 260 μ. 

  112. Ο σημερινός Άγιος Βησσαρίων (Σπανός Β. 2000 (Οικισμοί), 261–265), στη θέση 39°28'15.2"N 21°37'01.3"E και σε υψόμετρο 250 μ. 

  113. «Κατέβη εἰς τὴν πεδιάδα τοῦ μολαλικίου, ὅπου δὲν ἐπιθανολογοῦσαν ποτὲ οἱ Τοῦρκοι ὅτι ἦτο δυνατὸν νὰ καταβῇ, καὶ ἐμβῆκεν εἰς τὴν ἐπαρχίαν τῶν Ἀγράφων καταδιωκόμενος καὶ ἀπὸ Τούρκους καὶ ἀπὸ Ἕλληνας.» Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 19. 

  114. Στη θέση 39°13'45.5"N 21°54'14.1"E

  115. Στη θέση 39°14'15.0"N 21°47'54.6"E

  116. Κασομούλης Α, 405. 

  117. Κασομούλης Α, 406. 

  118. Κασομούλης Α, 406. 

  119. Φόβος διακατέχει τους Τούρκους, και για τους άνδρες του Στορνάρη και —κυρίως— για τον Καραϊσκάκη και τους άνδρες του! 

  120. «Αντοχή στους κόπους.» 

  121. Που τόλμησε και επιχείρησε τέτοια πορεία. 

  122. «Ὁ Σελιχτὰρ Βόδας ἐπεριμένετο εἰς τὰ Τρίκαλα.» Σημείωση Κασομούλη. 

  123. «Συνηθισμένα σεμνολογήματα του Στορνάρη. Από την αρχή της εκστρατείας, Ράγκος και Αρβανιτάδες, κι αυτός ο ίδιος, ήταν σύμμαχοι. Πολύ αργά θυμήθηκε τους Τούρκους. Μήπως και το αρματολίκι του δεν ήτανε προσκυνημένο, με τη δική του γνώμη;» Σημείωση Γιάννη Βλαχογιάννη. 

  124. Κασομούλης Α, 407. 

  125. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 19. 

  126. Κασομούλης Α, 409. 

  127. «Περίεργη είναι η περικοπή με την οποία ζητεί την συγχώρεση: “Εμένα η κακή τύχη μου και αρρώστησα οπίσω· δεν ηξεύρω κιόλα από τα κρύα τα πολλά ήταν ή από τόσους αφορισμούς οπού μου εκάμετε, και σε παρακαλώ να με συγχωρέσει η Διοίκηση και όλοι οι Χριστιανοί και να μου σταλθεί και μία ευχή συγχωρητική παρά του αρχιερέως”. Αναφορά του Καραϊσκάκη προς τον Μαυροκορδάτο από Δομνίστα την 27η Μαΐου 1824.» 

  128. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 20. 

  129. Τζάκης 2021 (Καραϊσκάκης)

  130. Καρασαρίνης 2021 (Καραϊσκάκης)

  131. Σαΐνης 2021 (Καραϊσκάκης)

  132. Αινιάν 1903 (Καραϊσκάκης), 124. 



 

 

Επιστροφή