Η πανούκλα στα Τρίκαλα και τη Θεσσαλία τον 17ο και 18ο αιώνα

Δείτε και άλλα θέματα στην ενότητα:
Η πανούκλα στα Τρίκαλα και τη Θεσσαλία τον 17ο και 18ο αιώνα

Οπως έγραψε ο Διονύσιος Πύρρος ο Θετταλός, (1) η πανούκλα (πανώλη), «το πάθος τούτο ήλθε προ πολλών  αιώνων εις την Ευρώπην από τα ενδότερα μέση της Ασίας και ευδαίμονος Αραβίας".

(1) Διονύσιος Πύρρος Θετταλός, Εγκόλπιον των ιατρών ήτοι πρακτική Ιατρική, Ναύπλιον 1831, Α' 161.


Αυτό, λοιπόν, το πάθος, ο μαύρος θάνατος, αποδεκάτισε τον πληθυσμό της Ευρώπης, τουλάχιστο από το 1347 και εξής, ερημώνοντας γειτονιές, οικισμούς και κωμοπόλεις (2)
(2) Κώστας Π. Κωστής. Στον καιρό της πανώλης. Εικόνες από τες κοινωνίες της ελληνικής χερσονήσου. 14ος-19ος αιώνας. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Ηράκλειο 1995. 183.


Η αρχαιότερη γραπτή αναφορά για την εμφάνιση της επιδημίας στον θεσσαλικό χώρο (3) ανάγεται στην διετία 1466-1467
(3) Β. Hrabak,  "Η πανώλη στις βαλκανικές χώρες υπό την οθωμανική κατοχή από το 1450 έως το 1600), Ιstoriski Glasnik 1-2 (1957) 19-37 πρβ. Κώστας Π. Κωστής


Κατά τον επόμενο (16ο) αιώνα αναφέρεται ότι η επιδημία έπληξε την Θεσσαλία τρεις φορές, (4) το 1545,` το 1555 και το 1565.
(4). Β. Hrabak, ό. π. σ. 161 πρβ. Κώστας Π. Κωστής


Τον επόμενο (17ο αιώνα), η πανούκλα έπληξε τα Τρίκαλα και την Λάρισα, τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της Θεσσαλίας, το έτος 1611.

Λίγα χρόνια μετά, το 1620, η επιδημία αναφέρεται ότι έπληξε την Ελασσόνα και την Λάρισα και δυο χρόνια αργότερα, το 1662, την Λάρισα, πάλι, και το Μοσχολούρι των Σοφάδων.


Το 1642, χρονιά κατά την οποία η επιδημία της πανούκλας έχει εξαπλωθεί σε όλη, σχεδόν, την Βόρεια Ελλάδα, η Θεσσαλία είχε και αυτή τα θύματά της.

Στις Θεσσαλικές πηγές για πρώτη φορά η πανούκλα αναφέρεται το 1648-1649.

Σε ένα έγγραφο του οθωμανού ιεροδίκη της Λάρισας, σχετικό με κληρονομικά ζητήματα μιας οθωμανικής οικογένειας, αναφέοεται ότι το 1648 πέθανε από την πανούκλα ο Οθωμανός Σελίμογλου, κάτοικος τον οικισμού Μεγάλο Κεσερλί, του σημερινού δηλαδή Συκουρίου της Λάρισας.

Πόσα άλλα θύματα υπήρξαν στην περιοχή της Λάρισας δεν είναι γνωστό, καθώς δεν υπάρχουν γραπτές μαρτυρίες.

Σε μία ολιγόστιχη ενθύμηση. Ένας μοναχός της Παναγίας Ολυμπιώτισσας, τον μοναστηριού δηλαδή της Ελασσόνας μνημονεύει το μεγάλο θανατικό, το οποίο σκόρπισε την δυστυχία στην τεριοχή.(5)
"πανούκλα η τρανή αχμθ' [1649] έγεναιν το θανατικό το δυνατό. όπου απέθανεν ο αδελφός μου"

(5) (Ευάγγ. Σκουβαράς, Ολυμτιώτισσα. Περιγραgή και ιστορία της μονής. Η βιβλιοθήκη και τα χειρόγραφα. Κατάλογος των κωδίκων Αθήναι 1967 σ.305)

 
Έκτοτε, και μέχρι τα τέλη τον 18ον αιώνα, η μάστιγα αυτή αναφέρεται πολλές φορές στις ενθνμήσεις των μοναστηριακών κωδίκων και των έντύπων βιβλίων.

Σε ένα άλλο έγγραφο τον οθωμανού ιεροδίκη της Λάρισας αναφέρεται ότι το 1651 η περιοχή της Λάρισας είχε πληγεί και πάλι από την πανούκλα.


Πιθανόν να μην είχε εξαλειφθεί ακόμα η επιδημία τον 1648-1649.

Στον γειτονικό οικισμό Γούνιτσα (τουρκικά, Ντογαντζί Μπογαζί), την σημερινή Αμυγδαλέα, είχαν πεθάνει πολλοί χωρικοί και πολλοί είχαν φύγει μακριά για να γλυτώσουν.

'Ετσι, οι χωρικοί που παρέμειναν δεν μπορούσαν να πληρώσουν τους φόρους των νεκρών και εκείνων οι οποίοι είχαν εγκαταλείψει τον οικισμό, όπως ήταν υποχρεωμένοι από τον οθωμανικό νόμο, ως αλληλέγγυοι.

Το 1667, πάλι ένας καλόγερος της Ολυμπιώτισσας απαθανάτισε το κακό, γράφοντας τα εξής. «αχξζ' [1667] έγενε του δεύτερου τον Θανατικού, οπόταν ήλθεν ο βεζίρις»

'Ενας άλλος θυμησογράφος, μεταξύ των άλλων που αναφέρει, σημείωσε ότι «κατά τους αχξζ' έγινεν μεγάλο θανατικώ».
Είναι πιθανό, με τον ερχομό στη Λάρισα τον πρωθυπουργού της οθωμανικής αυτοκρατορίας Αχμέτ Κιουπρολή, για να προετοιμάσει την υποδοχή και την ολιγόχρονη παραμονή τον σουλτάνου Μεχμέτ Δ' στην πρωτεύουσα της Θεσσαλίας, να ήρθε κάποιος μολυσμένος και να μετέδωσε την επιδημία.

Τα Θύματα αυτήν την φορά ήταν πολλά.
Ο θυμησογράφος μας πληροφορεί ότι «τω 1667 η πανώλης αφήρπαοεν εκ Λαρίσης το ήμισυ των κατοίκων, των δε πέριξ χωρίων έταθον πολλά ολίγοι».
(6)
Το 1679, η επιδημία έπληξε τη περιοχή των Τρικάλων και της Καλαμπάκας, με πολλήν ένταση.

Ο μετεωρίτης καλόγερος σημείωσε σχετικώς τα εξής «ετους 1679 Ειούνη ο θανατηκόν περσώ [περισσό]».
(6) (Γιαννόπουλος «Χρονικά σημειώματα Θεσσαλίας», Νεολόγον Εβδομαδιαία Επιθεώρησις, 13 Κωνσταντινούπολις 1893)

Δεν μας πληροφορεί, φυσικά, για τον αριθμό των θυμάτων, αλλά με την λέξη περισσό δίνει την έκταση της συμφοράς.

Μετά από 9 χρόνια και πάλι η επιδημία αποδεκάτισε τον πληθυσμό της Θεσσαλίας

'Ενας θυμησογράφος (7) από την Αγιά της Λάρισας μας πληροφορεί ότι η πανούκλα εμφανίστηκε στις 6.4.1689 και ότι τα Θύματά της ήταν πολλά: «εν ετη απου της ενσαρκον ηκουνομηας του κηρηου ημων Ιησού Χριστού αχπη' [1688] εν μηνη Απρίληoν  βάρηση τω θανατικο ης την χωρα [Αγιά] και απέθαναν ψυχές ως χιλιοί (...)».

(7) (Ο Ν. Φιλαδελφεύς «Εκδρομή εις Θεσσαλία»,, Εστία, 705 Αθήναι 1889)


Τον ίδιο αριθμό θυμάτων (1.000), αυτού τον έτους, αναφέρει και μία άλλη ενθύμηση, γραμμένη στον ορεινό οικισμό Ανατολή της Όσσας.19

Εκτός από την περιοχή της Αγιάς, η επιδημία είχε πλήξει και τα Τρίκαλα.

Από το 1688 μέχρι το τέλος τον αιώνα δεν υπάρχει καμία αναφορά για την εμφάνιση της πανούκλας.
Ο κόσμος πήρε μία ανάσα. Στις αρχές, όμως, τον επόμενου αιώνα και πάλι έκανε την εμφάνισή της, στη Λάρισα, στον Τύρναβο (παρέμεινε και το 1709), στην Ελασσόνα, στην Καρδίτσα και στο Μοσχολούρι των Σοφάδων.
 

Χάρτης του νομού Τρικάλων 1854

Τον Σεπτέμβριο-Οκτώβριο του 1714 (8) χτυπά τα Αμπελάκια των Τεμπών. Τον καιρό αυτό, κατά τον Θυμησογράφο «(...) ήλθε τον καλο κύριο Λουκά ασθένεια και απέθανε μοι όλα τα περίχωρα».

(8) (Ηλίας Γεωργίου, Νεώτερα στοιχεία περί της ιστορίας ταν Αμπελακίων εξ ανεκδότου αρχείου, Αθήναι 1950, σ. 86-87)

Πέθανε κάποιος στα Αμπελάκια (9) και άλλοι στους γύρω οικισμούς της 'Οσσας. Ο θάνατος του κυρίου Λουκά προήλθε από την πανούκλα, η οποία, ήδη μνημονεύεται στις 25.4.1713.

(9) (Ιωάννα Κάλλια, «Αθανάσιος ιερομόναχος ο εξ Αγράφων (+ 1719)», Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά, 4 (Αθήνα 1992) 85. )

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1719 «άρχισεν το θανατικό το μεγάλο»  κατά τον Θυμησογράφο, στον θεσσαλικό χώρο, χωρίς να προσδιορίζει την περιοχή.

Τον Μάρτιο τον 1732, η πανούκλα έπληξε το Πήλιο. Σε σχετική ενθύμηση, ένας καλόγερος της Ζαγοράς έγραψε τα εξής «Εν ετι 1732, Μαρτίου 26, ήλθε πανούκλα επάνο ης την χώραν και απέθαναν πολή (...)».

Μετά από 11 χρόνια, το 1743, τα Θύματα της πανούκλας καταγράφηκαν στη Μονή της Παλιοκαρυάς τον οροπεδίού της Δεσκάτης, βορειοδυτικά της Ελασσόνας.

Ο καλόγερος του εν λόγω μοναστηριού σημείωσε στον κώδικα ότι «Εν έτει 1743 απόθαναν οι καλόγεροι από την λοιμικήν (...)
 
Το κακό παρέμεινε και το 1745, στην περιοχή των Αμπελακίων και των γύρω οικισμών της Όσσας, όπως μας πληροφορεί η παρακάτω ενθύμηση: «1745 ήλθεν ασθένεια μεγάλη εις τον κόσμον όλον τω καλοκαίρι και απεθαναν πολύς κόσμος εις όλα τα περίχορα».

 Το 1759-1760, η Λάρισα, ο Τύρναβος και τα Τρίκαλα
επλήγησαν, για μία ακόμα φορά από την φοβερή ασθένεια.

Τον Μάρτιο τον 1762 (10)η πανούκλα μετακόμισε από τα Τρίκαλα στην κοντινή Φαρκαδόνα (Τζηγότι).

 Η σχετική ενθύμηση αναφέρει και τον αριθμό των Θυμάτων: «αψξβ' [1662] μαρτίου μηνός τω θανατικό στο Τζηγότι και απέθαναν έως πενήντα ψυχές και παράνον [παραπάνω] (...)»

(10) (Δημήτριος Γ. Καλούσιος, «Τρικαλινά Σύμμεικτα», Θεσσαλικό Ημερολόγιο 20 Λάρισα 1991)

Η επόμενη εμφάνιση τον κακού σημειώθηκε το 1778, στο Βόλο και στα Φάρσαλα.

Ο πρώην οικουμενικός πατριάρχης Καλλίνικος Γ', ευρισκόμενος στη γενέτειρά τον Ζαγορά τον Πηλίου, απαθανάτισε το γεγονός, δίνοντάς μας και κάποιες λεπτομέρειες τον κακού: «1778 (...) εις την πατρίδα ημών Σωτήρος Ζαγοράς νόσος καρδιακή ή μετά λυσαντερίας και αίματος και Θάνατος παίδων πολλών και γερόντων τινων (...)».

Τον Απρίλιο τον 1784, η πανούκλα έπληξε την Σκόπελο.

Στην σχετική ενθύμηση αναφέρεται ο τρόπος μετάδοσής της στο νησί και ο αριθμός των θυμάτων: «+ αψπδ' Αρχαίς Απριλλίου διά τας αμαρτίας των Σκοπελιτών, και εξαιρέτως την ανευλάβειαν, ήλθεν πανούκλα εις Σκόπελον.

Έφυγαν οι άνθρωποι από την χώραν υπήγαν εις τα μοναστήρια και έξω εις τα καλύβια οπού έχουν εις τα αμπέλια και περιβόλια τους, και διεσκορπίσθησαν παντού ως πρόβατα μη έχοντα ποιμένα.

 Την έφερεν ένας ξένος καραβοκύρης ώντας άρρωστος με την πανούκλα, Ζαγοριανός. (11) Εβγήκεν έξω από το καίκι του την Μεγάλην Εβδομάδα, υπήγε ο αθεόφοβος και εμπαρμπερίσθηκε, και εκίνησεν, έφυγεν.

Τον εμπαρμπέρισεν δε ο Δημήτρης το Στρατόπουλο, του Στρατή ο υιός, και μεθ' ημέρας απέθανε και αυτός και ο αδελφός του Διαμαντής ο Ρακοπούλης και η αδελφή του και ο άνδρας της και το παιδί της άλλοι υπέρ τούς είκοσι (...)»
(11) (Κων/νος Καλλιανός, «Ανέκδοτα σημειώματα τον Καισαρίου Δαπόντε για τη νήσο Σκόπελο, 1778-1784»

Μεγαλύτερη ένταση είχε η επιδημία την άνοιξη τον 1787, η οποία έπληξε τα Τρίκαλα και την Λάρισα.

Ο θυμησογράφος αναφέρει τα εξής (12) «Ετος 1787 Μαίου 4 έδοκεν το Θανατικόν δια τας αμαρτίας μας και απέθανον ο κόσμος όλον το καλοκαίρι Τούρκοι έως χίλιοι και παράνω άνδρες μερικοί και γυναίκες πολλές και πεδία και Χριστιανοί ως εκατόν και έγινεν μεγάλος χαλασμός εις τον κόσμον (...)»

(12) (Ν.Α.Βέης "χειρόγραφα και παλαιότυπα Αγίου Νικολάου Τρικάλων", Αθήναι 1965)
 

Πριν από την εκπνοή του 18ου αιώνα το θανατικό έπληξε και πάλι το Πήλιο και την περιοχή των Τρικάλων, τον Ιούνιο τον 1791. Στη Φαρκαδόνα πέθαναν περισσότερα από 40 άτομα.

Οι κάτοικοι ζήτησαν από τους καλόγερους της Μονής του Δουσίκου-Αγ. Βησσαρίωνα της Πύλης των Τρικάλων να φέρουν στον οικισμό τους την κάρα τον αγίου Βησσαρίωνα, ο οποίος θεωρούνταν προστάτης από την φοβερή πανούκλα.(13)

Μονής του Δουσίκου-Αγ. Βησσαρίωνα  Πύλης Τρικάλων

Η εμφάνιση τον κακού καταγράφηκε σε δύο σχετικές ενθυμήσεις με χρονολογία 1.6.1791: «1791 Ιουνήου μηνός πρώτη.
Εβάρησε το θανατηκο και απέθαναν έως σαράντα ψηχές και παράνο [παραπάνω] και πήγαμαν και ηφέραμε τον άγιον Βησάριον από Τουσηκον (Δούσικον) εις Τζηγότη Τρανόν [Φαρκαδόνα] (...)».
(13) (Δημήτριος Γ. Καλούσιος, «Τρικαλινά Σύμμεικτα», Θεσσαλικό Ημερολόγιο 20 Λάρισα 1991)

Εκτός από την Φαρκαδόνα την ίδια χρονιά επλήγη και το Ρίζωμα των Τρικάλων.

Οι κάτοικοί τον ζήτησαν την κάρα τον αγίου Βησσαρίωνα ως ασπίδα κατά τον θανατικού.

Η επιδημία τον 1791 εξακολουθούσε να ταλαιπωρεί όλη την Θεσσαλία και το 1792 (14)

'Ενας θυμησογράφος σημείωσε, μεταξύ των άλλων και τα εξής, στις 12.6.1792:
"(...) εις τον ίδιον καιρόν ήγουν όλον τον χρόνον έστειλεν ο Θεός την ολέθριον νόσον και εις τα Τρίκαλα μάλιστα και εις όλας τας πολιτείας, Λάρισα λέγω, Θεσσαλονίκη και Αλασσώνα εις όλα τα χωρία"
(14) (Ιωάννα Γαλανούλη "Η πανούκλα στο Ρίζωμα των Τρικάλων". Μια δωρεά των κατοίκων του στη Μονή Δουσίκου 2004 Θεσσαλικό ημερολόγιο)

Τα ίδια έγραψε και ο καλόγερος της Μονής Παλιοκαρυάς, στο οροπέδιο της Δεσκάτης, στον κώδικά της: (15) «Εν έτει 1792 ήταν πανούκλα εις την Λάρισα, τα Τρίκαλα, Ελασσόνα και Γρεβενά, και Κατερίνη και όλα τα κάστρα (πόλεις) και τα χωρία ήταν μολυσμένα (...)»
(15) (Λουκόπουλος, «Από έναν κώδικα διαλυμένου μοναστηριού του Ολύμπου», Ημερολόγιο της Μεγάλης Ελλάδος, Αθήναι 1936)


Η ...αποχαιρετιστήρια επίσκεψη για τον 18ο αιώνα σημειώθηκε το έτος 1795, στην περιοχή της Αγιάς.

Στις 8 Απριλίου αυτού τον έτους «θανατηκόν περισώ είταν και εις Αγιάν», σημείωσε ένας καλόγερος της περιοχής, υποδηλώνοντας με το «και» ότι το θανατικό είχε πλήξει και άλλους οικισμούς της Αγιάς.


Χωρίς υπερβολή, λοιπόν, ειδικά ο 18ος αιώνας υπήρξε ένας αιώνας συμφορών για τους Θεσσαλούς.
Καθώς δεν υπήρχαν γιατροί, η μοναδική απαντοχή τους ήταν ο Θεός. Γνωρίζοντας ότι η κάρα τον αγίου Βησσαρίωνα ήταν προστάτης κατά της πανούκλας, παρακαλούσαν τους καλογέρους της Μονής του Δουσίκου να επισκεφθούν με την κάρα τον οικισμό τους.

Τέτοιες αναφορές συναντήσαμε στον κώδικα 59 της εν λόγω μονής, μερικές από τις οποίες είναι ήδη δημοσιευμένες


 (Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ιστορίας της ελληνικής ιατρικής ΔΕΛΤΟΣ, έτ. 21ο, τεύχος 41, Αθήνα Δεκ. 2011, ο. 23-26).

===========


Πανώλη (πανούκλα)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Με τον όρο πανώλη ή πανούκλα εννοείται οξεία λοιμώδης νόσος, που προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis (βάκιλος του Γερσίν).

Η νόσος μεταδίδεται στον άνθρωπο από το τσίμπημα ψύλλων, (κυρίως του είδους Xenopsylla cheopsis), που παρασιτούν σε άρρωστο μαύρο αρουραίο. Μεταδίδεται εύκολα και γρήγορα με άμεση ή έμμεση επαφή, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις πνευμονικής εντόπισης, οπότε μεταδίδεται ακόμα και με τα σταγονίδια. Είναι βαριάς μορφής ασθένεια, με υψηλό πυρετό και τοξική κατάσταση.

Η πανώλη είναι γνωστή από την αρχαιότητα. Παράδειγμα αναφορών είναι αυτό του Θουκυδίδη: ο λοιμός των Αθηνών, πιθανώς να είναι η πανώλη. Από τον 6ο αι. και σε όλον τον Μεσαίωνα εκδηλώνονταν μεγάλες επιδημίες, με αποτέλεσμα να παραμείνουν μόνιμα ενδημικές εστίες. Γνωστή είναι η μεγάλη επιδημία του 14ου αιώνα η οποία ονομάστηκε μαύρος θάνατος. Μετά τον 14ο αιώνα, η νόσος έγινε ενδημική και για 300 χρόνια υπήρχαν επιδημικές εξάρσεις. Στα τέλη του 19ου αιώνα, σημειώθηκε πανδημία.

Ο «Ιατρός της Ρώμης» είναι χαλκογραφία του 1656 (J. Columbina).
Η ενδυμασία που απεικονίζεται χρησίμευε κατά την άποψη των ιατρών της εποχής εκείνης στην προστασία από την επιδημία.

Σημαντικότερες επιδημίες πανώλης

542 μ.Χ. Η πανώλη του Ιουστινιανού (που ήταν αυτοκράτορας) άρχισε στην Αίγυπτο.
610 μ.Χ. Η πανώλη φτάνει στην Κίνα, περνώντας από τη Μέση Ανατολή στην Περσία (Ιράν) και στην Ινδία.
1330 μ.Χ. Οι Μογγόλοι επιδρομείς μεταναστεύουν δυτικά, φέρνοντας την πανώλη μαζί τους.



1347 μ.Χ. Η δεύτερη πανδημία πανώλης, ο Μαύρος Θάνατος, σαρώνει τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη
1665 μ.Χ. Η μεγάλη Πανώλη πλήττει το Λονδίνο. Ανακόπτεται από τη Μεγάλη Πυρκαγιά που το 1666 έκαψε σχεδόν όλη τη πόλη
1721 μ.Χ. Η δεύτερη πανδημία εξασθενεί τελικά στη Γαλλία. Συνεχίζεται όμως στη Μέση Ανατολή.
1855 μ.Χ. Τρίτη πανδημία πανώλης ξεσπάει στην Κίνα. Το 1890 απομονώνεται το βακτήριο και αναπτύσσεται το εμβόλιο.
1900 μ.Χ. Επιδημία εννέα ετών στο Σίδνεϊ και στο Σαν Φρανσίσκο. Σβήνει όταν εξοντώνονται οι αρουραίοι.
1960 μ.Χ. Το Βιετνάμ γίνεται η κυριότερη εστία μόλυνσης, ιδίως κατά τον πόλεμο με τις ΗΠΑ.

Save

 

 

Επιστροφή