"Τα κοινωνικά φύλα και οι ρόλοι τους στην βυζαντινή κοινωνία"

Δείτε και άλλα θέματα στην ενότητα:
Αμαλίας Κ. Ηλιάδη, φιλολόγου-ιστορικού(διετές Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ), Δ/ντριας 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.

Η βυζαντινή κοινωνία ήταν μια πατριαρχική κοινωνία και μάλιστα αρκετά
συντηρητική ώστε να έχει θεσμοθετήσει συγκεκριμένους ρόλους για τους
άνδρες και τις γυναίκες (και για το «τρίτο κοινωνικό φύλο», τους
ευνούχους) τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή. Οι θεσμοί αυτοί
ήταν δεσμευτικοί, όχι όμως με απόλυτο τρόπο, αφού πολλές φορές η
πραγματικότητα που μας παραδίδουν τα κείμενα είναι κάπως διαφορετική.


Η πατριαρχία ήταν στην πράξη λιγότερο ασφυκτική μέσα από την υπαρκτή
διέξοδο της βυζαντινής γυναίκας να μην αφοσιωθεί σε μια οικογένεια και
ένα σύζυγο αλλά να ζήσει σ’ ένα γυναικείο μοναστήρι αφιερώνοντας τη
ζωή της στο Θεό. Ο αποκλεισμός των γυναικών από τη δημόσια ζωή
μπορούσε να σπάσει σε κάποιες περιπτώσεις όπου αυτές ήταν αναγκασμένες
από τα πράγματα να ενισχύσουν οικονομικά τα σπίτια τους, είτε στις
αγροτικές κοινότητες, είτε στις πόλεις, ασκώντας ένα βιοποριστικό
επάγγελμα. Και βέβαια δεν ήταν λίγες οι ξεχωριστές προσωπικότητες
βυζαντινών γυναικών που έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην πολιτική και
κοινωνική ζωή της δικής τους εποχής αλλά και στο μέλλον του Βυζαντίου,
είτε ήταν απλές γυναίκες του λαού, όπως η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, είτε
ήταν εξέχουσες εκπρόσωποι της αυτοκρατορικής αυλής ή της
αριστοκρατίας, όπως η αυτοκράτειρα Ελένη, η Ιουλιανή Ανικία, η Γάλλα
Πλακιδία και άλλες. Όμως και οι ευνούχοι, ως ξεχωριστή κοινωνική
κατηγορία, είχαν ένα υπαρκτό και σημαντικό ρόλο.


Δημόσιοι ρόλοι.

Στη δημόσια ζωή του πρώιμου βυζαντινού κράτους κυριαρχούσε η ανδρική
παρουσία και δραστηριότητα τόσο θεσμικά όσο και στην πράξη. Στο
βασικότερο εφόδιο των παιδιών για το μέλλον τους, τη μόρφωση, είχαν
δικαίωμα μόνο τα αγόρια. Αν και αγόρια και κορίτσια μάθαιναν τα πρώτα
γράμματα από τη μητέρα τους, στο σπίτι, μετά μόνο τα αγόρια μπορούσαν
να φοιτήσουν στα σχολεία, με σπανιότατες εξαιρέσεις στον κανόνα αυτό,
Άνδρες είναι αυτοί που παραδίδονται ως πρωταγωνιστές σε όλες τις
πλευρές της δημόσιας ζωής (οικονομική, πολιτική, θρησκευτική,
στρατιωτική, πνευματική) μέσα από πηγές γραμμένες και πάλι μόνο από
άνδρες. Εξάλλου, από νωρίς οι Πατέρες της Εκκλησίας είχαν περιγράψει
με τα μελανότερα χρώματα τη γυναικεία φύση και την επικίνδυνη επιρροή
της στους άντρες, και πρόβαλλαν ως ιδανικό της σωστής κόρης και
συζύγου την πλήρη υποταγή στον πατέρα και το σύζυγο. Η πολιτεία είχε
θεσμοθετήσει τον αποκλεισμό της γυναίκας από κάθε δημόσια
δραστηριότητα. Έπρεπε να ζει περιορισμένη και απομονωμένη στο σπίτι
μακριά από τα μάτια των ανδρών, να ασχολείται με το νοικοκυριό και την
ανατροφή των παιδιών έχοντας συνείδηση της κατωτερότητας του φύλου της.


Στην πράξη όμως, η θέση της γυναίκας ήταν διαφορετική, χωρίς βέβαια να
είναι ποτέ ισότιμη με του άνδρα. Πολλές γυναίκες βγήκαν στη δημόσια
ζωή και σταδιοδρόμησαν επαγγελματικά. Σε κείμενα του 4ου αιώνα και
μεταγενέστερα παραδίδονται μαρτυρίες για γυναίκες που πέρα από την
κατασκευή των βυζαντινών υφασμάτων (που θεωρούνταν οικιακή εργασία)
ασκούσαν για βιοπορισμό το επάγγελμα της ιατρού, της ιατρομαίας, της
μαίας, της καλλιγράφισσας ή και της ναυκλήρισσας.


Τις μεγαλύτερες δυνατότητες συμμετοχής στην οικονομική στην οικονομική ζωή είχαν οι
χήρες που, αν δεν ξαναπαντρεύονταν, διατηρούσαν το δικαίωμα της
κυριότητας και διαχείρισης της οικογενειακής περιουσίας. Πολλές
γυναίκες αριστοκρατικής καταγωγής επιδίδονταν επίσης σε έργα ευποιίας,
όπως η ίδρυση γηροκομείων, οι δωρεές για την ανέγερση ναών και η
εθελοντική εργασία στα νοσοκομεία της εποχής. Και βέβαια δεν πρέπει να
ξεχάσουμε τις ξεχωριστές προσωπικότητες γυναικών που διαδραμάτισαν
σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη του βυζαντινού κράτους όπως η αυτοκράτειρα
Ελένη και Θεοδώρα.

Η βυζαντινή κοινωνία μας επιφυλάσσει μια ακόμη κατηγορία του ανδρικού
φύλου που όμως είχε κάποια διαφορετικά χαρακτηριστικά από τους άλλους:
ήταν οι ευνούχοι. Η ύπαρξη ευνούχων δεν ήταν άγνωστη στην αρχαία
Ελλάδα και τη Ρώμη, αλλά την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο γνώρισαν σαφώς
σημαντική αύξηση καθώς φαίνεται ότι έγιναν ζωτικό στοιχείο της
αυτοκρατορικής αυλής από τη βασιλεία του Διοκλητιανού και μετά.


Οι αυτοκράτορες τους προσλάμβαναν ως προσωπικό των ανακτόρων γιατί δεν
μπορούσαν να διεκδικήσουν το θρόνο ούτε απειλούσαν τη γνησιότητα των
τέκνων της αυτοκρατορικής αυλής. Επιπλέον όμως, οι ευνούχοι βοηθούσαν
ιδιαίτερα τον αυτοκράτορα στα καθήκοντά του εφόσον ήταν προσωπικοί του
βοηθοί και το άμεσο περιβάλλον του. Η εγγύτητα και η οικειότητά τους
προς τον αυτοκράτορα και τις γυναίκες της Αυλής, τις οποίες
υπηρετούσαν και πρόσεχαν, τους έδωσαν σημαντικό ρόλο στην πρώιμη
βυζαντινή κοινωνία μέσω της επιρροής που ασκούσαν. Ωστόσο, σε πολλά
κείμενα διακρίνουμε μια γενική αντιπάθεια του βυζαντινού λαού προς
τους ευνούχους.

 

 

Επιστροφή