Άρθρο του Βασίλη Πανάγου*

Τα αντικριστά βουνά  Κόζιακας και  Ίταμος σχηματίζουν μια φυσική «πόρτα», που λειτουργεί διαχρονικά ως σημείο σύνδεσης της Θεσσαλίας με την ορεινή Πίνδο και την Ήπειρο. Το πέρασμα της Πόρτας σχηματίστηκε σε βάθος χιλιάδων χρόνων από τα νερά του Πορταϊκού, τα οποία λάξευσαν τα ασβεστολιθικά πετρώματα καθώς κατηφόριζαν να συναντήσουν τον Πηνειό ποταμό. 

Ο δρόμος του νερού έγινε και δρόμος για τους ανθρώπους, μετατρέποντας τη χαράδρα της Πόρτας σε δίοδο στρατηγικής σημασίας  από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. 
Στους αρχαίους και ρωμαϊκούς χρόνους, τα στενά αυτά περάσματα αποκαλούνταν «Πύλες» (π.χ. Θερμοπύλες,  Κιλίκιες Πύλες, Σιδηρές Πύλες, κ.α.). 

 Το τοπωνύμιο διατηρήθηκε και στους βυζαντινούς χρόνους, αποδιδόμενο στον οικισμό «Μεγάλαι Πύλαι» που χτίστηκε στην είσοδο της διάβασης, όσο και στα μοναστήρια της Θεοτόκου και του Σωτήρος των Μεγάλων Πυλών (Πόρτα Παναγιά και Μονή Δουσίκου). Η ονομασία «Πύλη» είναι λέξη που προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα,  και αποδόθηκε ως τοπωνύμιο  στην  κωμόπολη και τον δήμο,  λόγω της γεωγραφικής θέσης. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας, επικράτησε σταδιακά η ονομασία "Πόρτα", λέξη  που προέρχεται από τη λατινική γλώσσα (Porta).  Έτσι,  το ιστορικό χωριό αποκαλούνταν "Μεγάλη Πόρτα" μέχρι τον 18ο αιώνα, που μετονομάστηκε σε «Πόρτα Παναγιά». Στα τέλη του 15ου περίπου αιώνα  στην απέναντι πλευρά  του ποταμού (στη σημερινή θέση της Πύλης), αναπτύχθηκε ο  συνοικισμός "Πόρτα του Αγίου Νικολάου". Στις αρχές του 19ου αιώνα ο οικισμός αυτός μετονομάστηκε σε "Πόρτα Παζάρ" και το 1928 έλαβε το όνομα "Πύλη". 


Τη γραφική κοιλάδα της Πύλης διαρρέει ο Πορταϊκός ποταμός (ή Πορτιάτης), ο οποίος οφείλει το όνομά του στη φυσική είσοδο των «Πυλών». Ωστόσο, η αρχαία ονομασία του παραμένει άγνωστη, καθώς —σε αντίθεση με άλλα γνωστά ποτάμια της Θεσσαλίας, όπως ο Πηνειός, ο Ληθαίος, ο Πάμισος, ο Ίων, ο Ενιπέας, ο Τιταρίσιος και ο Κουράλιος— δεν εντοπίζεται σε αρχαίες φιλολογικές πηγές. Παρ' όλα αυτά, ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στο έργο του «Naturalis Historia» και ο Λατίνος συγγραφέας Βίβιος Σεκουέστερ μνημονεύουν έναν θεσσαλικό ποταμό με το όνομα «Φοίνικας». Τον ποταμό αυτόν καταγράφει αργότερα και ο Μελέτιος στη γεωγραφική του μελέτη, συγκαταλέγοντάς τον στους παραποτάμους του Πηνειού, μαζί με τον Ίωνα, τον Πάμισο, τον Κουράλιο και τον Απιδανό. Βασιζόμενος σε αυτές τις αναφορές, ο Γάλλος περιηγητής Φρανσουά Πουκεβίλ ταύτισε τον «Φοίνικα» με τον Πορταϊκό, τον οποίο αποκαλεί και «Βετέρνικο». Η συγκεκριμένη ταύτιση, ωστόσο, δεν έχει επιβεβαιωθεί μέχρι σήμερα από την επίσημη ιστορική έρευνα.

Πώς συνδέεται, όμως, ο Πορταϊκός με τον μυθολογικό ήρωα Φοίνικα; Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Φοίνικας ήταν γιος του Αμύντορα, βασιλιά του Ορμενίου —μιας αρχαίας θεσσαλικής πόλης στη Μαγνησία, χτισμένης κοντά στις ακτές του Παγασητικού Κόλπου. Όπως εξιστορείται, ο νεαρός ήρωας παρασύρθηκε από την ομορφιά μιας παλακίδας, η οποία ήταν ερωμένη του πατέρα του, και πλάγιασε μαζί της. Η πράξη αυτή πυροδότησε την οργή και τη ζήλεια του Αμύντορα, ο οποίος αναθεμάτισε τον γιο του να μην αποκτήσει ποτέ δικούς του απογόνους. Αντιμέτωπος με το βάρος της πατρικής κατάρας, ο Φοίνικας αναζήτησε καταφύγιο στην αυλή του Πηλέα. Ο βασιλιάς της Φθίας όχι μόνο τον υποδέχτηκε, αλλά του εμπιστεύτηκε την ανατροφή του γιου του, του Αχιλλέα, ενώ παράλληλα τον αντάμειψε ανακηρύσσοντάς τον βασιλιά των Δολόπων. Έκτοτε, ο Φοίνικας έγινε ο έμπιστος σύμβουλος του Αχιλλέα, τον οποίο και ακολούθησε στον Τρωικό Πόλεμο.

Οι Δόλοπες ήταν αρχαίο ελληνικό φύλο που κατοικούσε στη νοτιοδυτική Θεσσαλία και την οροσειρά της νότιας Πίνδου, στα σημερινά Άγραφα. Η περιοχή τους γειτνίαζε με τη δίοδο των Πυλών, η οποία αποτελούσε φυσικό όριο και πέρασμα προς την ορεινή τους πατρίδα. Με βάση αυτή τη διαπίστωση, υποθέτουμε ότι το μυθολογικό όνομα του Φοίνικα θα μπορούσε να συνδεθεί  με ένα τόσο σημαντικό γεωγραφικό ορόσημο, όπως το ποτάμι της Πόρτας.



Μια άλλη εκδοχή σύνδεσης του Πορταϊκού με τον Φοίνικα βασίζεται στη γλωσσολογική τους σχέση. Είναι πιθανό η ονομασία αυτή να δόθηκε στον Πορταϊκό λόγω της καφεκόκκινης απόχρωσης που αποκτούν τα ορμητικά νερά του όταν το ποτάμι πλημμυρίζει, μεταφέροντας λάσπη και πετρώματα. Παράλληλα, το όνομα "Φοίνικας" ίσως σχετίζεται με το προελληνικό φύλο των Αιθίκων, οι οποίοι κατοικούσαν στην ορεινή περιοχή της Πύλης, πίσω από τον Κόζιακα (Κερκέτιο όρος) και μέχρι το Ποίον όρος και τις πηγές του Πηνειού. Η λέξη Αίθιξ (γενική: Αίθικος) προέρχεται ετυμολογικά από το αρχαίο ελληνικό ρήμα «αἴθω», που σημαίνει καίω, ανάβω, φλέγω. Το αντίστοιχο επίθετο «αιθός» περιγράφει τον βαθυκόκκινο, τον πορφυρό ή τον φλογισμένο στην όψη. Κατά συνέπεια, οι Αίθικες ονομάστηκαν έτσι επειδή, ως ορεσίβιο φύλο, θα είχαν κοκκινωπή όψη λόγω των περιβαλλοντικών συνθηκών και της πολυκυτταραιμίας που εμφανίζουν οι άνθρωποι οι οποίοι ζουν σε μεγάλο υψόμετρο. 


Η αρχαία ελληνική λέξη «Φοῖνιξ» προέρχεται από το επίθετο «φοινός», που σημαίνει κόκκινος σαν το αίμα, αιματηρός ή πορφυρός. Ο όρος αυτός χρησιμοποιούνταν συχνά για να περιγράψει τοπωνύμια ή ποτάμια με κοκκινωπά ιζήματα (όπως ο Φοίνικας ποταμός στη Φθιώτιδα). Έτσι, λοιπόν, και ο Φοίνικας των θεσσαλικών Πυλών πηγάζει από τη χώρα των Αιθίκων, της αρχαίας φυλής που έφερε την προσωνυμία του λαού με τη χαρακτηριστική ροδοκόκκινη όψη.

Ο Ηρόδοτος αναφέρει επίσης τον μικρό  ποταμό Φοίνικα της Μαλίδας, που έχει τις πηγές του στο βουνό Καλλίδρομο.  Τα κόκκινα νερά του χύνονται στον ποταμό Ασωπό των Θερμοπυλών, όπου έγινε η περίφημη μάχη των Ελλήνων με τους Πέρσες. Στην αρχαιότητα, αυτή  η περιοχή συνδεόταν στενά με τα όρια της νότιας Θεσσαλίας, στην οποία συμπεριλαμβανόταν τότε και η Φθιώτιδα. Ο Ηρόδοτος παραθέτει το χρονικό των διαδοχικών μετακινήσεων του δωρικού φύλου. Επί βασιλείας του μυθικού Δευκαλίωνα, οι προ-Δωριείς κατοικούσαν στη περιοχή της Φθιώτιδας (νοτιοανατολική Θεσσαλία). Στη συνέχεια μετακινήθηκαν βορειότερα, στην περιοχή η οποία ονομαζόταν Ιστιαιώτις ή Εστιαιώτιδα  (όρια σημερινού νομού Τρικάλων). Στο μέρος όπου εγκαταστάθηκαν συνυπήρχαν με τον θεσσαλικό ποταμό Φοίνικα. Αργότερα, περί το 1100 π.Χ. μετακινήθηκαν νοτιότερα. Με ενδιάμεσους σταθμούς τη Φθιώτιδα και τη  Μαλίδα εγκαταστάθηκαν στη Δωρίδα  και την κοιλάδα της Γραβιάς, μεταξύ Φθιώτιδας και Φωκίδας.

 Με τον καιρό, εξαπλώθηκαν σε όλη τη νότια Ελλάδα. Πέρασαν τον Ισθμό της Κορίνθου και εγκαταστάθηκαν στην Πελοπόννησο. Οι Δωριείς μετανάστες πήραν μαζί και αγαπημένα τοπωνύμια θεσσαλικών ποταμών, όπως: ο Πηνειός, ο Ενιπέας, ο Πάμισος και ο Φοίνικας της Αχαΐας, που σύμφωνα με τον Παυσανία διερχόταν τη χώρα του Αιγίου.

Ο αρχαίος ελληνικός μύθος έχει έναν βαθύ συμβολισμό, ο οποίος κρύβει φιλοσοφικές, ηθικές και επιστημονικές αλήθειες. Αποτελούσε το απαραίτητο εργαλείο των αρχαίων Ελλήνων για να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Ωστόσο, μέσα από τον μύθο και τις περιηγητικές εξιστορήσεις γεννιέται η πρόκληση της ταύτισης του Πορταϊκού ποταμού με τον Φοίνικα. Είναι μια προσπάθεια ο αρχέγονος ποταμός της Πύλης να ενταχθεί στον μακρύ κατάλογο των ιστορικών τοπωνυμίων της Εστιαιώτιδας. 





*Ο Βασίλης Πανάγος είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας